فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

اعتدال در شئون زندگی

به خواست خداوند توانا، موضوع سخنرانی امروز، بحث درباره این دو جمله است. امام سجاد (ع) در جمله اول دعا، کلمه اقتصاد را به کار برده است و معنای آن در لغت عرب، میانه روی و اعتدال است.
الاقتصاد من القصد بمعنی العدل و هو التوسط فی الامور بین الافراط و التفریط . (1)
اقتصاد از ماده قصد است، به معنای عدل و آن عبارت از توسط در امور مختلف بین افراط و تفریط است.

معنی قصد و اقتصاد

اقتصاد، کلمه ای است عربی از ماده قصد. این لغت در زبان فارسی نیز راه یافته و فارسی زبانان در گفتگوهای خود آن را به کار می برند، با این تفاوت که قصد و اقتصاد در زبان عرب به معنای وسیع و برای میانه روی و اعتدال در امور مختلف به کار برده می شود، ولی در زبان فارسی، کلمه قصد به معنای اعتدال اساساً به کار نمی رود و کلمه اقتصاد هم فقط در امور مالی مورد استفاده قرار می گیرد. برای آنکه معنای وسیع قصد و اقتصاد در زبان عرب روشن شود، لازم است در اینجا پاره ای از مواردی که از این لغت در قرآن شریف و روایات استفاده شده، مذکور افتد:
واقصد فی مشیک. (2)
از مواعظ لقمان حکیم به فرزندش که در کتاب مجید آمده، این است که: در راه رفتن معتدل و میانه رو باش. ملاحظه می کنید کلمه قصد در این آیه برای اعتدال در راه یافتن به کار برده شده است.
و علی الله قصد السبیل. (3)
آنچه بر عهده خداوند است، ارائه صراط مستقیم و راهی است که برکنار از افراط و تفریط است.
در این آیه نیز قصد به معنای اعتدال و میانه روی آمده است. علی (ع) کلمه قصد را برای بیان میانه روی و اعتدال آورده و رعایت آن را به دوستان خود توصیه فرموده است.
علیک بالقصد فی الامور فمن عدل عن القصد جار و من اخذ به عدل . (4)
علی (ع) فرموده: بر تو باد که در جمیع امرو میانه رو باشی، کسی که از میانه روی تجاوز کند، ستم نموده و کسی که خط میانه را بپیماید، عدل را رعایت کرده است.

رعایت میانه روی

قصد، میانه روی و برکناری از افراط و تفریط است و این همان صراط مستقیمی است که پیمبران از طرف باری تعالی مبعوث شده اند تا آن را ارائه نمایند. کسانی که در شئون مختلف زندگی راه اعتدال را می پیمایند، سرانجام به سعادت نایل می گردند و کسانی که آن راه را ترک می گویند و به انحراف گرایش می یابند، پایان کارشان سقوط و تباهی خواهد بود.
عن علی علیه السلام قال: الیمین و الشمال مضلة و الطریق الوسطی هی الجادة . (5)
علی (ع) فرموده: راست و چپ بیراهه و ضلالت است، خط وسط، جاده واقعی و راهی است که به نجات و سعادت منتهی می گردد.