فهرست کتاب


انتظار (فصلنامه ی تخصصی مطالعات ویژه امام مهدی (عج))

بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

توقیع نویسی؛ معمول ترین شیوه ی ارتباطی رهبری شیعه در دوران غیبت صغری

یکی از معمول ترین راه های ارتباط با ناحیه ی مقدسه در دوران غیبت صغری ، توقیعهای صادر شده از سوی ناحیه ی مقدسه برای شیعیان بود. توقیع، نوشته ای بود که در لا به لای سطور یا در ذیل آن ها، در پاسخ به پرسش ها می آمد. گاهی نیز توقیع بی آن که پاسخ به پرسش پیشین باشند، از سوی ناحیه ی مقدّسه صادر می شد. البته صدور همین توقیع ها نیز در راستای زدودن مشکلی در جامعه ی شیعی آن روزگار بوده است. توقیع های ناحیه ی مقدّسه در بیشتر موارد از راه نایبان چهارگانه به دست شیعیان می رسید. امّا در برخی موارد، بعضی وکیلان برجسته نیز این صلاحیت را یافتند که واسطه ی صدور توقیع باشند. از آن جمله به محمد بن جعفر اسدی رازی؛ وکیل برجسته ی ناحیه ی مقدسه در منطقه ی ری(264) و قاسم بن علاء آذربایجانی؛ وکیل ناحیه ی آذربایجان(265) می توان اشاره کرد.
درون مایه ی توقیع، یکی از موارد زیر بود: رفع اختلاف ها، تردیدها و شبهه های موجود در جامعه ی شیعی،(266) اعلام نصب وکیلان به وکالت،(267) اعلام عزل وکیلان خیانت پیشه،(268) اعلام لعن مدعیان دروغین نیابت و بابیّت،(269) پاسخ به پرسش های شرعی،(270) حل مشکلات خصوصی شیعیان مانند مشکلات خانوادگی،(271) دستور عمل به وکیلان.(272)
بی تردید، ساختار وکالت و نیابت در کنار دو نقش یاد شده، نقش ارشاد، هدایت و راهنمایی شیعیان را نیز بر عهده داشته است. به عبارت دیگر، وظیفه ی اصلی سفیران و وکیلان ناحیه ی مقدسه، ارشاد شیعیان به سوی مسیر اصیل امامت و رهایی بخشیدن آنان از سردرگمی در غوغای شیطنت های فرمان روایان عباسی، ادعاهای مدعیان دروغین نیابت و خیانت برخی یاران پیشین ساختار نیابت بود.

خرق عادت در جریان هدایت

هدایت و ارشاد مردم، همواره به صورت عادّی نبوده، بلکه در صورت نیاز، به امر و عنایت ناحیه ی مقدّسه، برخی خرق عادت ها نیز به وسیله ی سفیران و نایبان ناحیه ی مقدسه انجام گرفته است. ابو جعفر عمری در یک ماجرا، با خرق عادت، از محلّ پارچه ی گم شده ای به یکی از شیعیان خبر می دهد!(273) هم چنین حسین بن روح نوبختی به نامه ای نانوشته، که صفحه ای سفید بیش نبوده و پرسش تنها در ذهن صاحب نامه بوده است، پاسخ می دهد!(274) علی بن محمّد سمری نیز در بغداد از وفات علی بن بابویه قمی در قم خبر می دهد که بعد آشکار می شود که ابن بابویه در همان تاریخی که سفیر چهارم خبر داده بود، رحلت کرده است!(275) ده ها نمونه از این گونه خرق عادت ها را در لابه لای متن های تاریخی می توان جست.

نهان کاری؛ اصل حاکم بر ساختار رهبری شیعه در دوران غیبت صغری

هم چون دوره های پیشین، اصل تقیه و نهان کاری بر ساختار رهبری کننده ی شیعه در دوران غیبت صغری حاکم بود. از این رو، برخی پژوهش گران، نام سازمان زیر زمینی یا التنظیم السرّی را برای این نهاد برگزیده اند.(276) این اصل در دوران غیبت صغری با شدّت هر چه تمام تر رعایت می شد. به طور کلی، یکی از شرایط گزینش سفیر و باب از سوی ناحیه ی مقدسه، داشتن توانایی فراوان بر پرده پوشی و نهان کاری بود. این نهان کاری در برخی بُرهه های زمانی که اختناق، شدیدتر و خطر محسوس تر می شد، افزایش می یافت. برای نمونه، نهان کاری سفیر دوّم به گونه ای بود که وی برای رساندن مضمون توقیع مبارک ناحیه ی مقدسه که در بردارنده ی دستورهایی به یکی از دستیاران مشهور سفیر، یعنی جعفر بن محمد بن متّیل قمی بود، او را به خرابه ی عبّاسیه ی بغداد برد، آن گاه با نشان دادن توقیع مبارک، جعفر را از دستورهای موجود در آن آگاه ساخت، سپس توقیع را پاره پاره کرد تا اثری از آن باقی نماند!(277)
در همین راستا، شدت نهان کاری و تقیّه ی سوّمین سفیر حضرت، زبانزد جامعه ی شیعه بوده است.(278) روزی یکی از شیعیان از ابو سهل نوبختی می پرسد: چرا ناحیه ی مقدسه با وجود جایگاه رفیع علمی و اجتماعی تو، ابن روح را به نیابت برگزیده است؟ او در پاسخ می گوید: درجه ی راز نگهداری ابن روح چنان بالا است که اگر او، حضرت حجّت (عج) را پنهان کرده باشد، حتی در صورت قطعه قطعه کردن بدنش با قیچی، سخنی نمی گوید!(279)
در پیشبرد کار این سازمان پنهانی، گاه امدادهای معجزه آسای حضرت حجت علیه السّلام نیز بسیار گره گشا بوده است. برای نمونه، در دوران سفارت محمد بن عثمان بن سعید عمری، حکومت وقت از برخی از فعالیت های پنهانی این سازمان آگاه شد، بنابراین، کسانی را به عنوان شیعیانی که قصد پرداخت وجوه شرعی دارند، نزد افرادی فرستاد که در مظانّ اتهام وکالت قرار داشتند. یکی از وکیلانی که با این جاسوسان روبه رو شد، محمد بن احمد بن جعفر قطّان قمّی بود. البته چون با آغاز این توطئه، ناحیه ی مقدسه در توقیعی، همه ی وکیلان را تا اطلاع بعدی از دریافت هر گونه وجهی منع کرده بود، وکیل یاد شده نیز منکر وکالت خود شد و هیچ وجهی از آن جاسوس دریافت نکرد! این وضعیت تا رفع کامل خطر برقرار بود.(280)