فهرست کتاب


تفسیر و مفسران (جلد اول)

آیت الله محمد هادی معرفت

2. شهر بن حوشب

ابو سعید شهر بن حوشب اشعری (متوفای 111)؛ از ام سلمه و بلال (موذن پیامبر) و سلمان فارسی و ابوذر و ابو سعید خدری و ابو عبید (آزاد شده پیامبر) و جابر و ابو امامه، روایت کرده است. بسیاری از اقران وی و نیز بسیاری از تابعان از او روایت کرده اند. احمد بن حنبل او را موثق دانسته و از او به نیکی یاد کرده است. ترمذی از بخاری چنین نقل کرده است: حدیث شهر بن حوشب نیکو و شأن او والا و استوار است. ابن معین از او به ثبت ثقه یاد کرده است. عجلی نیز او را تابعی و ثقه دانسته است.(1346)
شیخ کلینی او را در زمره صحابه مولا امیر مؤمنان (علیه السلام) یاد کرده است. از امام ابو جعفر باقر (علیه السلام) نیز، از طریق ابو حمزه ثمالی، روایت کرده است. کلینی در ابواب مختلف کافی از او روایت دارد؛ به ویژه در باب الاشارة و النص علی الحسن بن علی (کتاب الحجه) از او روایت می کند که مولا امیر مؤمنان (علیه السلام) هنگامی که به کوفه مهاجرت کرد، نوشته ها و وصیت نامه خود را نزد ام سلمه به ودیعت نهاد و ام سلمه پس از بازگشت امام حسن (علیه السلام) به مدینه آنها را به آن حضرت تسلیم کرد.(1347) حدیث او از امام باقر (علیه السلام) در تفسیر آیه و ان من أهل الکتاب الا لیومنن به قبل موته(1348) نزد حجاج بن یوسف، معروف است.(1349)
البته حجاج دوران امامت امام باقر (علیه السلام) را درک نکرده است؛ زیرا هلاکت او در سال 95، سال وفات امام سجاد (علیه السلام) بوده است. بنابراین، فخر رازی روایت یاد شده را درباره محمد بن حنفیه آورده است،(1350) ولی ممکن است نقل روایت از امام باقر (علیه السلام) در دوران حیات پدرش بوده باشد یا در همان سال وفات پدر که پایان عمر حجاج نیز بوده است.
پوشیده نماند همین رابطه شهر بن حوشب با خاندان رسالت و علاقه او به اهل بیت (علیهم السلام، موجب گردیده است تا برخی از عامه او را مورد طعن قرار دهند.(1351)
ابن حجر، او را با عنوان صدوق یاد می کند و در عین حال می گوید: احادیث مرسل و افسانه وار بسیار دارد.(1352)
طبری در تفسیر از او روایت کرده است،(1353) ولی طبرسی و قمی، بیشتر از طریق ابو حمزه و به واسطه شهر بن حوشب از امام محمد باقر (علیه السلام) روایت می کنند. مفسران ابن حوشب را در روایات تفسیری، بیشتر در ردیف ضحاک و دیگر اتباع تابعان قرار داده اند.

3. سدی کبیر

اسماعیل بن عبدالرحمان ابو محمد قرشی کوفی (متوفای 128)، از تابعان بزرگ تابعان شمرده می شود. تفسیر او جزو بزرگترین منابع تفسیر نقلی به شمار می رود و در جامع البیان طبری و الدر المنثور سیوطی و دیگر تفاسیر نقلی معتبر، از آن فراوان گرفته شده است. رجالیان او را توثیق کرده و در صحاح از او روایت آورده اند، گرچه او را در تشیع افراطی می دانند. جلال الدین سیوطی تفسیر او را بهترین تفاسیر شمرده است. این تفسیر اخیرا با جمع آوری و تحقیق دکتر محمد عطا یوسف در مصر به چاپ رسیده است.
شیخ ابو جعفر طوسی، سدی را در زمره صحابه امام زین العابدین (علیه السلام) شمرده و با عنوان مفسر قرآن از او یاد کرده است. گوشه ای از شرح حال او هنگام بیان اسناد تفسیری منسوب به ابن عباس (سند چهارم) آورده شد.

4. ابن ابی نجیح

ابو یسار عبدالله بن ابی نجیح یسار ثقفی کوفی (متوفای 131) تفسیری دارد که از مجاهد روایت کرده است. او مورد اعتماد اهل حدیث و تفسیر است. احمد بن حنبل می گوید: ابن ابی نجیح ثقه و پدر او از برترین بندگان خدا بوده است. ذهبی می گوید: او از مشایخ مورد اعتماد است. بخاری در باب تفسیر از کتاب صحیح خود بر این تفسیر اعتماد کرده است.
ابن تیمیه می گوید: تفسیر ابن ابی نجیح که از طریق مجاهد نقل کرده است، از صحیح ترین تفاسیر است، بلکه در دست اهل تفسیر، تفسیری درست تر از تفسیر وی وجود ندارد. این تفسیر، در سال 1367 به همت مجمع البحوث الاسلامیه پاکستان به چاپ رسیده است.(1354)
در تفسیر طبری و جز آن، فراوان از وی روایت شده است. هنگام شرح حال مجاهد درباره او سخن گفته ایم.