فهرست کتاب


تفسیر و مفسران (جلد اول)

آیت الله محمد هادی معرفت

23. ابن ابی لیلی

محمد بن عبدالرحمان بن لیلی انصاری کوفی، فقیه و قاضی کوفه است. ابو حاتم به نقل از احمد بن یونس می گوید: زائده از او چنین یاد کرده است: فقیه ترین مردم جهان بود. عجلی آورده است: او فقیه و سنت شناس و صدوق و جایزالحدیث بود. آگاه بر قرآن، (در شمار) شریف ترین مردم (زمان خود)، زیبا چهره و خوش اندام بود. او نخستین کسی بود که یوسف بن عمرو ثقفی (پدر حجاج) از او خواست تا قضاوت کوفه را بر عهده گیرد. آورده اند که حافظه خوبی نداشت به ویژه از وقتی که به مسند قضاوت نشست حافظه اش رو به نقصان گذاشت. گفته اند: متهم به کذب نیست، ولی فراموش کاری فراوانی داشت که همین مورد را در او عیب شمرده اند. ساجی گفته است: حافظه بدی داشت، ولی از روی عمد دروغ نمی گفت، درباره قضاوت، او را ستوده و حدیث او را حجت نمی دانستند. نیز می گوید: ثوری می گفت: فقیهان ما عبارتند از ابن ابی لیلی و ابن شبرمه. ابن خزیمه می گوید: حافظ نبود، ولی فقیه و عالم بود. او در سال 148 وفات یافت.(1228)

24. عبیدة بن قیس بن عمرو سلمانی

از اصحاب حضرت علی (علیه السلام) و ابن مسعود بود. دو سال پیش از وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) اسلام آورد، ولی موفق به دیدار آن حضرت نگردید. ابن سیرین بیشترین روایات خود را از او نقل می کرد و می گفت: کوفه را در حالی درک کردم که در آن چهار نفر بودند که فقیه به شمار می آمدند: حارث، عبیده، علقمه و شریح - که او را اولین یا دومین می شمردند -. ابن مدینی او را از جمله فقیهان اصحاب ابن مسعود شمرده است.
ابن نمیر می گوید: وقتی مسأله پیچیده ای برای شریح پیش می آمد با عبیده مکاتبه می کرد. او در سال 72 درگذشت.(1229)

25. ربیع بن انس بکری

ربیع بن انس بکری بصری، سپس خراسانی - که از ستم حجاج بن یوسف ثقفی که به دنبال او بود به خراسان گریخت - در دوران خلافت منصور دوانیقی به سال 139 یا 140 وفات یافت.
او تفسیری دارد که بیشتر آن را از ابو العالیه (متوفای 90) گرفته است. قسمت عمده این تفسیر در تفسیر طبری وارد شده و دیگران نیز از آن گرفته اند. ثعلبی در تفسیر خود الکشف و البیان از این تفسیر به عنوان تفسیر ابو العالیه نقل می کند.(1230) شیخ ابو جعفر طوسی در تفسیر تبیان و ابو علی طبرسی در مجمع البیان روایات فراوانی از آن نقل می کند.
ربیع از انس بن مالک، ابو العالیه، حسن بصری، صفوان بن محرز و دیگر بزرگان روایت می کند از ام سلمه نیز به صورت مرسل روایت کرده است. از جمله کسانی که از او روایت می کنند، اعمش است.
رجالیون عامه با آنکه ربیع را در تشیع افراطی دانسته اند، وی را توثیق کرده اند. عجلی می گوید: او صدوق است. نسائی می گوید: باکی در او نیست. ابن حبان او را در زمره ثقات شمرده است.(1231) شمس الدین محمد بن علی داوودی، ربیع بن انس را راوی تفسیر ابو العالیه می داند.(1232) شمس الدین ذهبی می گوید: در کتاب های سنن چهارگانه، احادیث او را آورده اند.(1233)