فهرست کتاب


تفسیر و مفسران (جلد اول)

آیت الله محمد هادی معرفت

ویژگی تفاسیر صحابه

تفاسیر صحابه پنج ویژگی دارد که آنها را از سایر تفاسیر ممتاز می سازد و در تفاسیر متأخران یافت نمی شود.
1. سادگی وء پیرایگی در حدی که برای حل مشکل یا برطرف ساختن ابهام، با عبارتی کوتاه و بیانی رسا، در غایت ایجاز ارائه می گردید؛ مثلا اگر از یکی از آنان سوال می شد معنای غیر متجانف لأثم(907) چیست؟ فورا جواب می داد: گناه نکند، بدون اینکه به بیان اشتقاق واژه ها بپردازد یا نیازی به بیان شاهد یا دلیل و امثال آن، که عادت مفسران است داشته باشد و اگر درباره نزول آیه یا مفهوم کلی و عام آن می پرسیدند به شکلی قاطع و بدون تردید و ساده و پیراسته از پیچیدگی های گریبان گیر دیگر مفسران، پاسخ می داد.
2. سلامت و پیراستگی از جدل و اختلاف؛ زیرا در آن دوران، مبنا و جهت گیری و استناد در بیان معنای آیه یکی بود، چه اینکه در آن عصر در میان صحابه اختلافی بر سر مبانی نظری یا تباین و دوگانگی ای در جهت گیری یا تضاد و تقابلی در استناد وجود نداشت. تنها وحدت نظر و جهت گیری و هدف واحدی وجود داشت که همه صحابه را گرد هم می آورد. در آن دوران انگیزه ای برای بروز اختلاف و تضارب آراء وجود نداشت، به ویژه اینکه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به آنان آموخته بود که چگونه راه هدایت و راستی را بپیمایند.(908) علاوه بر اینکه تفسیر در آن دوره - از نظر شکل و ترکیب - از چهارچوب نقل حدیث فراتر نرفته بود، بلکه بخشی از حدیث و شاخه ای از آن به شمار می رفت و گرد آوردندگان احادیث، در کنار احکام، احادیث تفسیری را نیز گرد می آوردند.
3. پیراستگی آن از تفسیر به رأی؛ یعنی از استبداد به رأی به دور بود. چون این کار تعصبی کور و خدعه گونه است؛ لذا چهره های برجسته صحابه از آن برکنار بودند. در گذشته درباره تفسیر به رأی - که از نظر شرع نکوهیده و از نظر عقل ناپسند است - سخن گفتیم.
4. پاک بودن آن از اساطیر و افسانه ها؛ که از جمله آن اسرائیلیات (داستان های بنی اسرائیلی) است. این افسانه ها در مجامع اسلامی اصیل جایی و راه نفوذی نداشت. چه اینکه آن زمان، عصر مقابله با نیرنگ های اسرائیلی بود؛ گرچه این روحیه دشمن ستیزی، پس از مدتی دگرگون شد و حیله های سیاسی نقش مهمی در ترویج افسانه های خرافی بنی اسرائیل بازی کرد.
5. قاطعیت و خالی بودن از شک و تردید و برنتافتن تردیدها، چون در آن دوران، مستند تفاسیر واضح و صریح بود و ابزار روشن کننده مراد آیه، فراوان بود و دلایلی که برای تفسیر آیه اقامه می شد به خوبی آشکار می نمود. چه اینکه ساده و خالی از پیچیدگی هایی بود که در سده های بعد دامن گیر همه گردید، به ویژه اینکه برهان های علمی و فلسفی ای که مفسران متأخر در تفسیر معانی قرآن بدان استناد جسته اند، در آن زمان ناشناخته و یا اساسا مشروع و قابل استناد نبود. استناد مفسران عصر اول در کنار نصوص شرعی - که درباره ابعاد مختلف دین و قرآن صادر گشته - به فهم عرف و لغت و اسباب نزول بود و آنان جز این، ابزار فهمی نمی شناختند.

فصل ششم : تفسیر در عصر تابعان

هنوز دوران صحابه سپری نشده بود که مردانی شایسته پا به میدان نهادند تا در حمل امانت الهی و انجام رسالت اسلامی جای آنان را پر کنند. ایشان تابعان بودند؛ کسانی که به نیکی از صحابه پیروی کردند و به پیروزی بزرگی دست یافتند.
آنان مردانی بودند که توفیق بهره گیری از انوار تاب ناک و سراسر خیر و برکت دوران عهد رسالت را نیافته بودند؛ اما محضر صحابه بزرگوار پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را مغتنم شمرده، از دانش آنان بهره وافی بردند و در پرتو هدایتشان رهنمون گشتند. شمار بسیاری از چهره های بارز صحابه به شهرهای گوناگون پراکنده شدند. آنان به هر جایی که رخت اقامت می افکندند و یا از آن بار می بستند، همچون ستارگان آسمان و چراغ های ظلمت شکن و پرچم هایی راهبر بودند. این گونه بود که تعالیم اسلام منتشر شد و مفاهیم کتاب و سنت در میان مسلمانان گسترش یافت.

مدارس تفسیر

صحابه جلیل القدر به هر کجا کوچ کردند و در هر کجا از قلمرو بزرگ اسلام اقامت گزیدند، مدرسه ای گسترده و مستحکم بنا نهادند و به وسیله آن، معارف کتاب و سنت را گستراندند. مشهورترین مکتب های تفسیری که بر اساس آوازه بنیانگذاران آن شهرت یافته از این قرار است: