فهرست کتاب


مردان علم در میدان عمل جلد 4

سید نعمت الله حسینی‏‏‏‏‏‏

موقعیت اجتماعی محقق کرکی و فرمانروائی او

مروج الذهب محیی مراسم الشریعه نورالدین ابوالحسن علی ابن الحسین بن عبدالعالی العاملی کرکی معروف به محقق ثانی از علما قرن دهم که مراتب فضل او و آثار علمی او خارج از این رساله است و فقط اشاره ای به قسمتی از خدمات او به دین مقدس اسلام و مذهب شیعه می شود.
آن بزرگوار که همیشه در فکر ترویج اسلام بود به فکر افتاد که به ایران سفر کند که به وسیله شاه طهماسب صفوی بلکه به این مقصد عالی نائل گردد پس به ایران حرکت کرده و شروع کرد به افاضه علم و دعوت به دین و ترویج احکام خیرالمرسلین به حدی که شاه را مرید و مخلص خود نمود که مورخ همه عصر او حسن بیک روملو در تاریخ خود نوشته که خلاصه اش این است:
پس از خواجه نصیرالدین طوسی احدی از علمای اسلام به مرتبه محقق کرکی نرسیده از جهت اعلای کلمه حقه و ترویج شریعت و مذهب شیعه اثنی عشریه و قلع و قمع کردن مخالفین و متهتکین و جلوگیری کردن از مفاسد و فجایع و فجور و بر طرف کردن بدعتها و منکرات و اقامه فرائض و سنن و محافظت جمعه و جماعات و پرسش از احوال علما و مؤمنین و مؤذنین.
در لؤلؤة البحرین گوید که محقق کرکی از علمای عهد شاه طهماسب صفوی بوده که شاه امور مملکت را به ایشان واگذار نمود و به جمیع ممالک نوشت که اوامر و دستورات شیخ را امتثال نمایند و آنکه اصل حکومت حق اوست چون که او نائب امام زمان - علیه السلام - است، پس محقق به تمامی شهرها درباره خراج ولایات و سایر تدابیر امور شرعیه نامه نوشت و دستورهائی صادر فرمود.
مرحوم جزائری هم در عوالی اللئالی گفته وقتی محقق به اصفهان و قزوین تشریف آوردند، شاه به او گفت تو سزاوارتری به من به حکومت کردن چون تو نائب امامی و من یکی از عمال تو هستم که اوامر تو را اجرا می کنم و من دیدم که شیخ به ممالک دستور صادر می فرمود، دستوراتی که متضمن قسط و عدل و رعایت احکام اسلام بود و امر کرد به آنکه در هر شهر و قریه امام جماعت و جمعه باشند که اقامه نماز نموده و تعلیم احکام نمایند و شاه به تمامی عمال خود نوشت که به دستور و اوامر و نواهی محقق همه عمل نمایند در ریاض و مستدرک، صورت حکم صادره از شاه طهماسب رحمة الله علیه را نوشته اند که در آن فوائدی است و آن این است:

بسم الله الرحمن الرحیم

یا محمد یا علی

فرمان همایون شرف نفاذ یافت آنکه چون از بدو طلوع تباشیر صبح دولت ابد پیوند و ظهور آیات سعادت آیات شوکت ارجمند، که بدون توافق آن رقم سعادتمندی دست قضا بر صحیفه احوال سعداء نمی کشید اعلاء اعلام شریعت غرای نبوی را که آثار ظلام جهالت از فضای عالم و عالمیان از ظهور خورشید تأثیر آن زوال پذیر شود از مستمدات ارکان سلطنت و قواعد کامکاری می دانیم و احیای مراسم شرع سید المرسلین و اظهار طریقه حقه ائمه معصومین صلوات الله علیهم اجمعین که چون صبح صادق غبار ظلمت آثار بدع مخالفان مرتفع گرداند از جمله مقدمات ظهور آفتاب معدلت گستری و دین پروری صاحب الامر - علیه السلام - می شماریم و بی شائبه منشأ حصول این امنیت و مناط وصول بدین نیت متابعت و انقیاد و پیروی علماء دین است که به دستیاری، دانشوری و دین گستری، صیانت و حفظ شرع سید المرسلین نموده بواسطه هدایت و ارشادشان کافه آنام از مضیق ضلالت و گمراهی به ساحت اهتدا توانند رسید و از یمن افادات کثیرالبرکاتشان کدورت و تیرگی جهل از صحایف خواطر اهل تقلید زدوده شود سیما در این زمان کثیرالفیضان عالی شأنی که به رتبه ائمه هدی - علیهم السلام و الثناء - احتضان دارد و متعالی رتبت خاتم المجتهدین، وارث علوم سید المرسلین، حارس دین امیرالمؤمنین، قبلة الاتقیاء المخلصین، قدوة العلماء الراسخین، حجة الاسلام و المسلمین، هادی الخلائق الی طریق المبین، ناصب اعلام شرع المتین، متبوع اعاظم الولاة فی الاوان، مقتدا کلمة اهل الزمان، مبین الحلال و الحرام، نائب الامام علیه السلام لازال کاسمه العالی علیا عالیا که به قوه قدسیه ایضاح مشکلات قواعد ملت و شرایع حقه نموده، علماء رفیع المکان اقطار و امصار روی عجز بر آستانه علومش نهاده به استفاده علوم از مقتبسات انوار مشکات فیض آثارش سرافرازند و اکابر و اشراف روزگار سر اطاعت و انقیاد از اوامر و نواهی آن هدایت پناه نپیچیده پیروی احکامش را موجب نجات می دانند همگی همت بلند و نیت ارجمند مصروف اعتلاء شأن و ارتقاء مکان و ازدیاد مراتب آن عالی شأن است.
مقرر فرمودیم که سادات عظام و اکابر و اشراف فخام و امراء و وزراء و سایر ارکان دولت قدسی صفات مومی الیه را مقتدا و پیشوای خود دانسته و در جمیع امور اطاعت و انقیاد به تقدیم رسانیده آنچه امر نماید بدان مأمور و آنچه نهی نماید منهی بوده هر کسی را از متصدیان امور شرعیه و ممالک محروسه و عساکر منصوره عزل نماید معزول و هر که را نصب نماید منصوب دانسته در عزل و نصب مذکورین به سند دیگری محتاج ندانند و هر کس را عزل نماید مادام که از جانب آن متعالی منقبت منصوب نشود نصب نکنند و همچنین مقرر فرمودیم که چون مزرعه کبیسه و دوالیب که در اراضی آنجا واقع است در نهر نجف اشرف و نهر جدید موسوم به راقبه از مشتوی وصیفی و مزرعه شویحیات ولرم زیب از اعمال دارالزبید بحدود المحدوده فی الوثیقة الملیه مع اراضی مزرعه ام الغرمات و اراضی کاهن الوعد رماحیه که احیا کرده مومی الیه است بر مشارالیه وقف صحیح شرعی فرمودیم و بعد از او بر اولاد او ما تعاقوا و تناسلوا. به موجبی که در وقفیه مسطور است (الی ان کتب) چون هدایت پناه مومی الیه جهت هدایت خلائق احیاناً از نجف اشرف متوجه بعضی از ممالک محروسه می شوند سیما (رماحیه) و جوائز در ذهاب و ایاب کمال تعظیم بدستور حضور برقرار دانسته از احوالات و مطالبات مستثنی شناسند و چون در پایه سریر فلک مصیر که مجمع اکابر و اشراف و امراء و حکام و اعیان ممالک محروسه است کائناً من کان ملازمت مقتدر آنام مومی الیه نموده مشارالیه به دیدن احدی نرفته حکام عراق عرب حفظ این قاعده مرعی داشته وظایف ملازمت به تقدیم رسانیده طمع استقبال و رفتن شیخ الاسلام مومی الیه به دیدن ننمایند فکیف که تکلیف حضور مجلس خود نمایند و در جمیع ابواب بنوعی رعایت ادب نمایند که مزیدی بر آن متصور نباشد و مقرر است که آنچه از مقرری سنوات سابقه از دارالضرب باقی مانده باشد بلا تعلل رسانیده و سکه مدینة المؤمنین حله را نزد وکلاء عالی رتبت مومی الیه سپرده بی حضور ایشان سکه ننمایند و از مخالفت محترز باشند الخ.
و تاریخه سادس عشر ذی الحجة سنة 939. و کتب السلطان طهماسب بخطه فی هاشمه ما لفظه، احکام مسطوره را و جمیع احکام که درباره مقتدی الانام مومی الیه صادر شده ممضی و منفذ دانسته و خلاف کننده را ملعون و مطرود دانند (کتبه طهماسب).(493)
- فضیل عیاض