فهرست کتاب


مردان علم در میدان عمل جلد 4

سید نعمت الله حسینی‏‏‏‏‏‏

روایاتی چند در مذمت جهل و نادانی و خطر آن

این شعر از حضرت امیرالمؤمنین - علیه السلام - در مذمت جهل وارد است:
و فی الجهل قبل الموت موت لاهله - و اجسادهم قبل القبور قبور
و ان امرء لم یحیی بالعلم میتة - فلیس له حتی النشور نشور (69)
یعنی در جهل و نادانی قبل از مرگ مرگی است برای صاحب جهل، و بدنهای صاحبان جهل قبل از این که داخل قبر شوند قبوری هستند و اگر آدمی با دانش زنده نباشد مرداری بیش نیست، پس برای او تا نشور نشوری نیست.
امام علی - علیه السلام - در بی نتیجه بودن مساعی کسانی که عمل از روی بصیرت و بینش نمی کنند چنین فرموده است: المتعبد بغیر علم کحمار الطاحونة یدور و لایبرح من مکانه . عبادتگر بی علم همچون خر آسیاب است که همواره در یکجا می چرخد و گامی بیش نمی رود.(70)
و نیز فرمود: لایری الجاهل الا مفرطا او مفترطا؛ جاهل را نبینی جز اینکه یا افراط می کند یا تفریط (یا تند می رود و یا کند) (71)
امام جعفر صادق - علیه السلام - می فرماید: العامل علی غیر بصیرة کالسائر علی غیر الطریق، لایزیده سرعة السیر الا بعدا؛ کسی که بدون بصیرت و بینش عمل کند همچون کسی است که در طریق و مسیر پیش نمی رود، از این رو هر چه بر تندی و حرکت خود بیفزاید، از مقصد دورتر می شود.(72)
علی علیه السلام فرموده است: ایاکم و الجهال من المتعبدین و الفجار من العلماء فانهم فتنة کل مفتون ؛ بپرهیزید از متعبدین جاهل (مقدس مآب) و از دانشمندان بدکاره که آنان هیزم هر آتشی هستند(73).
علی - علیه السلام - فرمود: آدمیزاد شبیه ترین چیز به سنگ محک است اگر نادان است کم عیار است و اگر دانا است پرعیار است.(74)
علی - علیه السلام - فرمود: از آنچه نمی دانی سخن مگو و هنگامی که وظیفه ای در سخن گفتن نداری لب به سخن مگشا.(75)
- جهل

روایاتی چند در مذمت جهل و نادانی و خطر آن

این شعر از حضرت امیرالمؤمنین - علیه السلام - در مذمت جهل وارد است:
و فی الجهل قبل الموت موت لاهله - و اجسادهم قبل القبور قبور
و ان امرء لم یحیی بالعلم میتة - فلیس له حتی النشور نشور (76)
یعنی در جهل و نادانی قبل از مرگ مرگی است برای صاحب جهل، و بدنهای صاحبان جهل قبل از این که داخل قبر شوند قبوری هستند و اگر آدمی با دانش زنده نباشد مرداری بیش نیست، پس برای او تا نشور نشوری نیست.
امام علی - علیه السلام - در بی نتیجه بودن مساعی کسانی که عمل از روی بصیرت و بینش نمی کنند چنین فرموده است: المتعبد بغیر علم کحمار الطاحونة یدور و لایبرح من مکانه . عبادتگر بی علم همچون خر آسیاب است که همواره در یکجا می چرخد و گامی بیش نمی رود.(77)
و نیز فرمود: لایری الجاهل الا مفرطا او مفترطا؛ جاهل را نبینی جز اینکه یا افراط می کند یا تفریط (یا تند می رود و یا کند) (78)
امام جعفر صادق - علیه السلام - می فرماید: العامل علی غیر بصیرة کالسائر علی غیر الطریق، لایزیده سرعة السیر الا بعدا؛ کسی که بدون بصیرت و بینش عمل کند همچون کسی است که در طریق و مسیر پیش نمی رود، از این رو هر چه بر تندی و حرکت خود بیفزاید، از مقصد دورتر می شود.(79)
علی علیه السلام فرموده است: ایاکم و الجهال من المتعبدین و الفجار من العلماء فانهم فتنة کل مفتون ؛ بپرهیزید از متعبدین جاهل (مقدس مآب) و از دانشمندان بدکاره که آنان هیزم هر آتشی هستند(80).
علی - علیه السلام - فرمود: آدمیزاد شبیه ترین چیز به سنگ محک است اگر نادان است کم عیار است و اگر دانا است پرعیار است.(81)
علی - علیه السلام - فرمود: از آنچه نمی دانی سخن مگو و هنگامی که وظیفه ای در سخن گفتن نداری لب به سخن مگشا.(82)
- جهل

داستان خلیل بن احمد با مردی نادان

اصمعی نقل کرده است: مردی از طایفه فزاره بر خلیل بن احمد وارد شد و از او مسئله ای را سؤال کرد خلیل در جواب مسئله مقداری تأمل کرد، مرد که شخص نادان و کوتاه فکری بود خیال کرد که خلیل جواب مسئله را نمی داند از این جهت شروع کرد به خندیدن، خلیل رو کرد به اهل مجلس گفت: مردم بر چهار قسمند یکی می داند و می داند که می داند قدر او را بدانید. دوم کسی که می داند و نمی داند که می داند این آدم غافلی است او را بیدار کنید، و سوم کسی که نمی داند و می داند که نمی داند این آدم جاهلی است که باید به او آموخت، چهارمی کسی است که نمی داند و نمی داند که نمی داند او مرد احمقی است که از او باید پرهیز کرد.
الرجال اربعة اقسام رجل یدری و یدری انه یدری فذاک عالم فاذروه و رجل یدری و لایدری انه یدری فذاک غافل فایقظوه و رجل لایدری و یدری انه لایدری فذاک جاهل فعلموه، و رجل: لا یدری و لایدری انه لایدری فذاک مائق فاجتنبوه. (83)
آن وقت این شعر را گفت:
لو کنت تعلم ما اقول عذرتنی - او کنت اعلم ما اقول عدلتکا
لکن جهلت مقالتی فعذلتنی - و علمت انک مائق فعذرتکا
امام فخر رازی سخنان خلیل را به فارسی چنین گفته:
آن کس که بداند و بداند که بداند - خود در صف دانش بسر صدر نشاند
وان کس که بداند و نداند که بداند - بیدار کنش زود که در خواب نماند
وان کس که نداند و بداند که نداند - آخر خرک خویش به منزل برساند
وان کس که نداند و نداند که نداند - در جهل مرکب ابدالدهر بماند
در کتاب انیس العقلاء است: از عادت سلاطین فرس این بود که هر قوت بر عالمی غضب می کردند او را به همراه جاهلی حبس می کردند.(84)
العالم یعرف الجاهل، لانه کان جاهلا، و الجاهل لایعرف العالم لانه لم یکن عالما
عالم جاهل را می شناسد چون زمانی خودش جاهل بوده است ولی جاهل عالم را نمی شناسد چون هیچوقت عالم نبوده است.(85)
عالم معاند خیر من جاهل معاضد .
علی - علیه السلام فرموده است: دانشمند کینه توز و دشمن بهتر است از آدم نادانی که بخواهد یاری برساند، چنانچه شاعر نیز بدین مضمون گفته است:
دوستی با مردم دانا نکوست - دشمن دانا به از نادان دوست
دشمن دانا بلندت می کند - بر زمینت می زند نادان دوست
- علم