فهرست کتاب


زندگانی امام علی الهادی علیه السلام

باقر شریف قرشی‏

سن حضرت

برخی منابع تصریح می کنند که امام هادی چهل سال عمر نمود.(792)

سال رحلت

حضرت در روز دوشنبه پنج شب مانده به پایان جمادی الآخر به سال 254 ه به شهادت رسید. (793) البته اقوال دیگری نیز در این مورد روایت شده است.
در اینجا سخن از زندگانی امام - علیه السلام - را به پایان می بریم با امید به اینکه ادای دینی کرده باشیم و بخشی هر چند کوچک از شخصیت بیکران و اقیانوس وجود آن حضرت را نشان داده باشیم.
آب دریا را اگر نتوان کشید - هم بقدر تشنگی باید چشید

...................) Anotates (.................
1) سوره حجرات: آیه 13.
2) دلائل الامامه، ص 216.
3) عیون المعجزات.
4) تذکرة الخواص، ص 39.
5) بحارالانوار، ج 13، ص 126 و الدرّالنظیم.
6) بحر الانساب، ص 35.
7) مرآة الزمان، ج 9 ص 553 (ورقه عکسی).
8) تاریخ الائمه، ص 16.
9) بصریا: روستایی است که امام موسی بن جعفر در سه میلی مدینه به وجود آورده بود.
10) الاتحاف بحبّ الاشراف، ص 67. جوهرة الکلام فی مدح السادة الاعلام، ص 151.
11) اصول کافی، ج 1، ص 497. الارشاد، ص 368. و اعیان الشیعه، ج 4، ق 2، ص 252.
12) الاتحاف بحب الاشراف، ص 67. جوهرة الکلام، ص 151. مرآة الجنان، ج 2، ص 159. تاریخ الخمیس، ج 2، ص 321.
13) تاریخ الخمیس، ج 2، ص 321. مرآة الجنان، ج 2، ص 159.
14) اعیان الشیعه، ج 4، ق 2، ص 252.
15) الاتحاف بحبّ الاشراف، ص 67.
16) عمدة الطالب، ص 188. همچنین در علل الشرائع، ص 241، آمده است که: ایشان در محله ای زندگی می کرد که عسکر نام داشت لذا به حضرت عسکری گفته شد.
17) مناقب، ابن شهر آشوب، ج 3، ص 401.
18) منتهی الامال، ج 2، ص 8 چاپ جدید.
19) مآثر الکبراء فی تاریخ سامرّا، ج 3، ص 95 و 96.
20) بحار، ج 13، ص 131. اعیان الشیعه، ج 4، ق 2، ص 274و 275.
21) بحار، ج 13، ص 129.
22) مآثر الکبراء، ج 3، ص 94.
23) بحارالانوار، ج 13، ص 133.
24) مرآة الجنان، ج 2، ص 160.
25) شذرات الذهب، ج 2، ص 128 - 129.
26) تاریخ ابی الفداء، ج 2، ص 47.
27) الفصول المهمه، ص 268.
28) المناقب، ج 4، ص 401.
29) الخرایج، ج 2، ص 678.
30) تاریخ اسلام، جزء پانزدهم (نسخه عکسی).
31) الصواعق المحرقه ص 206، 207.
32) عمدة الطالب فی انساب آل أبی طالب، ص 188.
33) مطالب السؤول.
34) شجرة السبطین (نسخه خطی).
35) الاعلام، ج 5، ص 140.
36) الارشاد، ص 307 و 308. و اصول کافی.
37) حیاة الحیوان، مادّه جفر.
38) حیاة الامام محمّد الجواد، ص 69.
39) الجامع الاحکام القرآن، ج 1، ص 35.
40) الارشاد، ص 369. اصول کافی، ج 1، ص 323.
41) بحارالانوار، ج 13، ص 127. و الاکمال صدوق.
42) اعیان الشیعة: ج 4، ق 2 ص 256.
43) اصول کافی.
44) صحیح مسلم، کتاب الاماره. مسند احمد بن حنبل، ج 5، ص 89، و صحیح بخاری، ص 164.
45) صفوة الصفوة، ج 2، ص 98.
46) المناقب، ابن شهر آشوب، ج 4، ص 409.
47) بحارالانوار، ج 50، ص 132 - مناقب، ابن شهر آشوب، ج 4، ص 411.
48) الاتحاف بحب الاشراف، ص 67 - 68. شرح شافیه ابی فراس، ج 2، ص 167، جوهرة الکلام، ص 151.
49) امالی صدوق ص 412 و بحارالانوار ج 50، ص 129.
50) من لا یحضره الفقیه.
51) العمل و حقوق العامل فی الاسلام.
52) من لا یحضره الفقیه.
53) روضات الجنات، ج 3، ص 134.
54) سوره آل عمران، آیه 22.
55) سوره مجادله، آیه 10.
56) سوره زمر، آیه 8.
57) سوره نحل، آیه 125.
58) الاحتجاج طبرسی، ج 1 و 2، ص 454.
59) وسائل الشیعه، ج 4، ص 750.
60) وسائل الشیعه، ج 5، ص 298.
61) مهج الدعوات و المصباح.
62) مهج الدعوات و المصباح.
63) مهج الدعوات و مصباح کفعمی.
64) المصباح، البحار.
65) مصباح کفعمی.
66) اسعاف الراغبین، ص 227.
67) بحارالانوار، ج 13، ص 129، و امالی صدوق.
68) بحارالانوار، ج 13، ص 132.
69) بحارالانوار، ج 13، ص 142.
70) بحارالانوار، ج 13، ص 132.
71) مروج الذهب، ج 4، ص 114.
72) بحارالانوار، جزء سوم. مقام محمود اشاره ای به آیه 79 سوره اسراء است که می فرماید: و من اللیل فتهجد به نافلة لک عسی ان یبعثک ربک مقاماً محموداً.
73) امالی شیخ صدوق.
74) همان مدرک.
75) همان مدرک.
76) سوره فاطر، آیه 10.
77) بحارالانوار، جزء دهم.
78) بحارالانوار، جزء هشتم.
79) بحارالانوار، جزء نهم.
80) همان مدرک.
81) همان مدرک.
82) امالی طوسی.
83) همان مدرک.
84) همان مدرک.
85) مآثر الکبراء؛ ج 3، ص 219.
86) وسائل الشیعه، ج 1، ص 78.
87) وسائل الشیعه، ج 11، ص 523.
88) مآثر الکبراء.
89) توحید، ص 380 و 381.
90) عیون اخبار الرضا.
91) مآثر الکبراء، ج 3، ص 220.
92) مآثر الکبراء. و وسائل، ج 4، ص 163 (به صورت مختصر).
93) امالی شیخ طوسی.
94) وسائل الشیعه، ج 11، ص 466.
95) امالی شیخ طوسی.
96) عیون اخبار الرضا.
97) مآثر الکبراء، ج 3، ص 228.
98) سوره سجده، آیه 16.
99) امالی شیخ طوسی.
100) سوره نحل، آیه 97.
101) توحید، ص 96.
102) سوره دهر، آیه 3.
103) بصائر الدرجات.
104) الدرّالنظیم (نسخه خطی).
105) وسائل الشیعه، ج 2، ص 137.
106) وسائل الشیعه، ج 2، ص 738. و الحدائق الناضرة، ج 4، ص 41.
107) فنک: جانوری است غیر مأکول اللحکم که از پوست او پوستین می سازند و می گویند پوست وی بهترین نوع پوست برای تهیه پوستین است و آن را غالباً از سیسیل می آورند. پوست او از سمور خنک تر و از سنجاب گرم تر و ملایم تر است و با تمام مزاج های معتدل سازگار است (الحدائق الناضرة، ج 7، ص 174).
فنک: یک نوع روباه کوچک اندام، قدش کوتاه، پوستش قرمز و پشتش دارای موهایی است که انتهای آنها سفید است از پوست این حیوان در نواحی ترکستان پوستین های ذی قیمتی تهیه می کنند (فرهنگ معین).
فنک جانوری است که از پوست او پوستین سازند و آن پوستین را نیز رشیدی گویند. در عربی فنک به نوعی بسیار کوچک از روباه به بزرگی گربه اطلاق می شود و آن در نواحی قاره افریقا (از حبشه تا شمال افریقا) وجود دارد و عربها پوست آن را بکار برند (تعلیقات محمّد معین بر برهان قاطع).
108) سمور: جانوری است که از پوست او پوستین های گران قیمت تهیه می کنند و در بلاد ترک وجود دارد. الحدائق الناضرة، ج 7، ص 731).
سمور جانوری است معروف که از پوست آن پوستین سازند (برهان قاطع).
109) وسائل الشیعه، ج 3، ص 254.
110) وسائل الشیعه، ج 3، ص 277.
111) وسائل الشیعه، ج 3، ص 251.
112) بیداء: سرزمین مخصوصی است میان مکه و مدینه در یک میلی ذی الحلیفه که در برخی از احادیث نماز خواندن در آن نهی شده است زیرا از مکان هایی است که مورد غضب واقع شده است. برای تفصیل مطلب به وسائل الشیعه، ج 3، و الکافی، ج 3 و مجمع البحرین واژه بیداء رجوع شود.
113) وسائل الشیعه، ج 3، ص 251.
114) اللمعة الدمشقیة، ج 1، ص 223.
115) وسائل الشیعه، ج 4، ص 604.
116) وسائل الشیعه، ج 5، ص 604.
117) وسائل الشیعه، ج 5، ص 352.
118) منهاج الصالحین، ج 1، ص 216 و 217.
119) وسائل الشیعه، ج 5، ص 352.
120) الحدائق الناضرة، ج 12، ص 348.
121) هر کرّ معادل یکهزار و دویست رطل عراقی است (مجمع البحرین).
122) وسائل الشیعه، ج 6، ص 123.
123) وسائل الشیعه، ج 6، ص 157.
124) الحدائق الناضرة، ج 12، ص 211.
125) وسائل الشیعه، ج 6، ص 177.
126) وسائل الشیعه، ج 6، ص 237.
127) وسائل الشیعه، ج 6، ص 238.
128) وسائل الشیعه، ج 7، ص 187.
129) وسائل الشیعه، ج 7، ص 154.
130) وسائل الشیعه، ج 7، ص 187.
131) وسائل الشیعه، ج 8، ص 213.
132) اسراء، آیه 38.
133) مکاسب شیخ انصاری.
134) وسائل الشیعه، ج 12، ص 137.
135) وسائل الشیعه، ج 13، ص 268.
136) وسائل الشیعه، ج 13، ص 268.
137) مستمسک العروة الوثقی، ج 11، ص 30.
138) وسائل الشیعه، ج 13، ص 299.
139) وسائل الشیعه، ج 13، ص 299.
140) سوره انعام، آیه 144.
141) وسائل الشیعه، ج 18، ص 213.
142) لازم به توجه است که ایشان اخیراً از نظر خویش درباره توثیق بی واسطه و مع الواسطه رجال کامل الزیارات عدول کرده اند. (مترجم).
143) مبانی تکملة المنهاج، ج 1، ص 72.
144) سوره ص، آیه 39.
145) سوره غافر، آیه 84 و 85.
146) وسائل، ج 18، ص 331.
147) وسائل الشیعه، ج 18، ص 554.
148) اصول کافی، ج 1، ص 97، و التوحید، ص 109.
149) سوره اعراف، آیه 142.
150) سوره اعراف، آیه 143.
151) سوره اعراف، آیه 143.
152) سوره اعراف، آیه 143.
153) فی ظلال القرآن، ج 9، ص 39.
154) التوحید، ص 66.
155) شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید.
156) التوحید، ص 104.
157) التوحید، ص 91.
158) الدر النظیم، و التوحید، ص 100.
159) سوره توبه، آیه 74.
160) سوره احزاب، آیه 66.
161) سوره نساء، آیه 59.
162) سوره نساء، آیه 83.
163) سوره نساء، آیه 58.
164) سوره انبیاء آیه 7.
165) کشف الغمه، ج 3، ص 176.
166) احتجاج طبرسی.
167) سوره مائده، آیه 55 و 56.
168) مسند احمد بن حنبل، ج 4، ص 366، صحیح ترمذی، ج 2، ص 308. سنن بیهقی، ج 2، ص 148، کنز العمال، ج 7، ص 102. مستدرک الصحیحین، ج 3، ص 109. و طبقات ابن سعد، ج 2، قسم 2، ص 2.
169) الکشاف در تفسیر آیه 55 سوره مائده، تفسیر رازی، تفسیر طبری، ج 6، ص 186. الدر المنثور، کنز العمال، ج 6، ص 319. مجمع الزوائد، ج 7، ص 17. ذخائر العقبی، ص 102. الریاض النضرة، ج 2، ص 227.
170) سوره مائده، آیه 3.
171) حدیث غدیر از احادیث متواتر است و محقق بزرگ علامه امینی اولین جلد از کتاب عظیم الغدیر را به سند و منابع این حدیث اختصاص داده است.
172) صحیح ابن ماجه، ص 12. حلیة الاولیاء، ج 7، ص 194. خصائص نسائی، ص 15. تاریخ بغداد، ج 11، ص 432. صحیح ترمذی، ج 2، ص 301. مشکل الآثار، ج 2، ص 309 و مسند ابی داوود، ج 1، ص 29.
173) قریب به همین مضمون در کنز العمال، ج 6، ص 155 و مجمع الزوائد، ج 9، ص 113 آمده است.
174) سوره احزاب آیه 57.
175) درست این سخن گفته پیغمبر است که من شهر علمم علیم در است.
176) مستدرک الصحیحین، ج 3، ص 122. الاصابه، ج 4، ص 304. کنزالعمال، ج 6، ص 152، مجمع الزوائد، ج 9، ص 129. و الریاض النضرة، ج 2، ص 165.
177) مستدرک الصحیحین، ج 3، ص 130. تاریخ بغداد، ج 13، ص 32. اسدالغابة، ج 4، ص 383، و مجمع الزوائد، ج 9، ص 131.
178) صحیح ابن ماجه، ص 12. حلیة الاولیاء، ج 1، ص 62، خصائص نسائی، ص 32. و کنز العمال، ج 6، ص 395.
179) سوره کهف، آیه 49.
180) سوره حج، آیه 10.
181) سوره یونس، آیه 44.
182) سوره بقره، آیه 81.
183) سوره نساء، آیه 10.
184) سوره نساء، آیه 56.
185) سوره بقره، آیه 85.
186) سوره انعام، آیه 160.
187) سوره مؤمن، آیه 17.
188) سوره زمر، آیه 7.
189) سوره آل عمران، آیه 102.
190) سوره ذاریات، آیه 56 و 57.
191) سوره نساء، آیه 36.
192) نقل به معنی آیه 20 سوره انفال (اطیعوا اللَّه و رسوله و...).
193) سوره بقره، آیه 85.
194) سوره زخرف، آیه 30 و 31.
195) سوره زخرف، آیه 30 و 31.
196) سوره احزاب، آیه 36.
197) محاضرات فی اصول الفقه، ج 2، ص 87 و 89 ما نیز تقریرات ایشان را در بحث خارج اصول مدوّن ساخته ایم.
198) سورء اسراء، آیه 70.
199) سوره تین، آیه 4.
200) سوره انفطار، آیه 6، 7 و 8.
201) سوره حج، آیه 38.
202) سوره نحل، آیه 14.
203) سوره نحل، آیه 8.
204) سوره تغابن، آیه 16.
205) سوره بقره، آیه 286.
206) سوره نور، آیه 60.
207) سوره آل عمران، آیه 97.
208) سوره مجادله، آیه 4 و 5.
209) سوره نساء، آیه 100.
210) سوره نساء، آیه 100.
211) سوره نور، آیه 31.
212) سوره توبه، آیه 91.
213) سوره بقره، آیه 273.
214) سوره آل عمران، آیه 166.
215) سوره صف، آیه 2.
216) سوره نحل، آیه 106.
217) سوره بقره، آیه 225.
218) سوره محمّد، آیه 33.
219) سوره اعراف، آیه 181.
220) سوره عنکبوت، آیه 1.
221) سوره ص، آیه 33.
222) سوره طه، آیه 87.
223) سوره اعراف، آیه 154.
224) در آیات فوق کلمه فتنه یا مشتقات آن بکار رفته است.
225) سوره مائده، آیه 48.
226) سوره آل عمران، آیه 152.
227) سوره قلم، آیه 17.
228) سوره ملک آیه 2.
229) سوره بقره، آیه 123.
230) سوره محمّد، آیه 5.
231) سوره مؤمنون، آیه 115.
232) سوره انعام، آیه 28.
233) سوره طه، آیه 134.
234) سوره اسراء، آیه 16.
235) سوره نساء، آیه 163.
236) سوره نحل، آیه 93.
237) سوره فصلت، آیه 17.
238) سوره آل عمران، آیه 7.
239) سوره زمر، آیه 17 و 18.
240) تحف العقول، ص 458 - 475. طبرسی نیز این نامه را به اختصار در احتجاج خود نقل می کند.
241) وسائل الشیعه، ج 5، ص 62.
242) سوره بقره، آیه 186.
243) سوره زمر، آیه 52.
244) سوره صافات، آیه 75.
245) سوره اسراء، آیه 109.
246) اعیان الشیعه، ج 4، ق 2، ص 285.
247) الدر النظیم.
248) ادعیه بحارالانوار.
249) التوحید.
250) مزار البحار.
251) مزار البحار.
252) الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج 13، ص 305 و 306.
253) مفاتیح الجنان، ص 363 از شیخ عباس قمی.
254) تاریخ طبری، ج 2، ص 75.
255) فیض القدیر، ج 4، ص 358. و کنز العمال، ج 6، ص 156.
256) الاستیعاب، ج 2، ص 759.
257) سوره احزاب، آیه 10 - 13.
258) سوره احزاب، آیه 22.
259) سوره توبه، آیه 25 - 26.
260) سوره توبه، آیه 27.
261) سوره احزاب، آیه 15.
262) سوره صافات، آیه 101.
263) سوره بقره، آیه 207.
264) سوره مائده، آیه 67.
265) سوره مائده، آیه 3.
266) سوره طه، آیه 90 و 91.
267) قصص الانبیاء راوندی.
268) امالی صدوق.
269) مآثر الکبراء، ج 3، ص 243.
270) سوره انعام، آیه 44 و 45.
271) رجال کشی.
272) مآثر الکبراء، ج 3، ص 227.
273) الاحتجاج.
274) بحارالانوار.
275) نام این شخص به عنوان یکی از اصحاب امام هادی در کتب رجال به دست نیامد، شاید راوی حسین بن سعید اهوازی باشد که ما در بخش مربوط به اصحاب و راویان حدیث حضرت از او یاد خواهیم کرد.
276) تحف العقول، ص 482 و 483.
277) امالی مفید.
278) مآثر الکبراء، ج 3، ص 227.
279) معانی الاخبار صدوق.
280) معانی الاخبار صدوق.
281) معانی الاخبار.
282) معانی الاخبار.
283) سوره اعراف، آیه 179.
284) منابع مورد استفاده این احادیث عبارتند از: الدر النظیم، الاتحاف بحب الاشراف، بحارالانوار، امالی طوسی، اعیان الشیعه، نزهة الناظر، تحف العقول، امالی شیخ مفید، معانی الاخبار صدوق و مآثر الکبراء.
285) رجال طوسی، ص 409.
286) رجال برقی.
287) رجال طوسی، ص 409 و رجال برقی.
288) رجال طوسی.
289) رجال برقی.
290) رجال طوسی.
291) رجال برقی.
292) رجال کشّی.
293) رجال طوسی.
294) رجال طوسی.
295) رجال کشّی.
296) معجم رجال الحدیث.
297) رجال طوسی و رجال برقی.
298) معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 221 - 122.
299) رجال طوسی.
300) رجال طوسی.
301) رجال کشی.
302) رجال کشّی.
303) رجال کشّی.
304) رجال نجاشی.
305) رجال کشّی.
306) رجال طوسی.
307) رجال نجاشی.
308) الفهرست طوسی.
309) الغیبه و اصول کافی.
310) رجال طوسی.
311) معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 48.
312) رجال برقی.
313) رجال طوسی.
314) معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 32.
315) رجال طوسی.
316) رجال نجاشی.
317) معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 32.
318) رجال طوسی.
319) معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 33.
320) رجال طوسی.
321) رجال برقی.
322) رجال طوسی.
323) رجال طوسی.
324) رجال طوسی.
325) معجم الرجال الحدیث.
326) رجال طوسی.
327) رجال طوسی.
328) رجال طوسی.
329) خلاصه علاّمه.
330) رجال نجاشی.
331) معجم رجال الحدیث، ج 3، ص 307.
332) رجال طوسی، ص 411.
333) معجم رجال الحدیث، ج 4، ص 49.
334) رجال برقی.
335) رجال طوسی.
336) معجم رجال الحدیث، ج 4، ص 307.
337) تهذیب شیخ طوسی.
338) رجال نجاشی.
339) رجال شیخ طوسی.
340) رجال شیخ طوسی.
341) رجال طوسی.
342) رجال طوسی.
343) رجال طوسی.
344) رجال طوسی.
345) رجال نجاشی.
346) رجال طوسی.
347) الرسالة العددیة.
348) رجال کشّی.
349) رجال کشّی.
350) رجال کشّی.
351) رجال طوسی.
352) رجال نجاشی.
353) رجال طوسی.
354) معجم رجال الحدیث، ج 5، ص 30 - 31.
355) رجال طوسی.
356) رجال نجاشی.
357) رجال طوسی.
358) رجال کشّی.
359) رجال طوسی.
360) رجال کشی.
361) رجال طوسی.
362) رجال طوسی.
363) رجال طوسی.
364) رجال طوسی.
365) رجال برقی.
366) رجال نجاشی.
367) رجال کشی.
368) رجال طوسی.
369) رجال کشّی.
370) رجال طوسی.
371) رجال طوسی.
372) رجال طوسی.
373) رجال طوسی.
374) رجال نجاشی.
375) رجال طوسی.
376) رجال طوسی.
377) رجال طوسی.
378) رجال طوسی.
379) معجم رجال الحدیث، ج 7، ص 92.
380) معجم رجال الحدیث، ج 7، ص 121.
381) رجال برقی.
382) رجال کشّی.
383) رجال طوسی.
384) رجال نجاشی.
385) رجال نجاشی.
386) رجال طوسی.
387) رجال کشّی.
388) رجال طوسی.
389) رجال طوسی و برقی.
390) رجال طوسی.
391) رجال طوسی.
392) رجال طوسی.
393) رجال نجاشی.
394) معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 340.
395) رجال طوسی، ص 415.
396) رجال طوسی.
397) اصول کافی.
398) رجال طوسی.
399) رجال طوسی.
400) رجال طوسی.
401) المناقب.
402) رجال طوسی.
403) رجال طوسی.
404) رجال طوسی.
405) رجال طوسی.
406) رجال نجاشی.
407) معجم رجال الحدیث، ج 10، ص 52.
408) امالی صدوق و خلاصه آن در وسائل الشیعه، ج 1، ص 13.
409) رجال نجاشی.
410) رجال نجاشی.
411) رجال طوسی.
412) الغیبه.
413) رجال برقی.
414) رجال طوسی.
415) رجال کشّی.
416) رجال کشّی.
417) رجال طوسی.
418) معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 222.
419) رجال طوسی.
420) معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 203.
421) رجال طوسی.
422) رجال نجاشی.
423) رجال کشّی.
424) معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 301.
425) منسوب به همانیه یا همینیا روستایی از توابع بغداد است (تنقیح المقال).
426) رجال و الغیبه شیخ طوسی.
427) رجال نجاشی.
428) -
429) رجال کشّی.
430) رجال کشّی.
431) رجال طوسی.
432) رجال طوسی.
433) رجال نجاشی.
434) رجال کشّی.
435) رجال طوسی و برقی.
436) رجال طوسی.
437) رجال طوسی.
438) رجال طوسی.
439) رجال طوسی و برقی.
440) رجال طوسی و برقی.
441) اصول کافی.
442) رجال طوسی.
443) رجال طوسی.
444) رجال طوسی و برقی.
445) رجال طوسی.
446) رجال طوسی.
447) رجال طوسی.
448) رجال طوسی و برقی.
449) معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 114.
450) رجال طوسی.
451) معجم رجال الحدیث، ج 12، ص 154.
452) معجم رجال الحدیث، ج 12، ص 60.
453) رجال طوسی.
454) رجال طوسی.
455) رجال برقی.
456) رجال نجاشی.
457) رجال طوسی و برقی.
458) رجال طوسی و برقی.
459) معجم رجال الحدیث، ج 12، ص 163.
460) الکنی و القاب، ج 1، ص 432 به نقل از کشّی.
461) رجال کشی.
462) رجال نجاشی.
463) معجم رجال الحدیث، ج 12، ص 194.
464) رجال طوسی.
465) رجال طوسی.
466) الغیبه.
467) رجال طوسی.
468) رجال کشّی.
469) رجال کشّی.
470) رجال کشّی.
471) رجال کشّی.
472) رجال کشّی.
473) رجال طوسی و برقی.
474) رجال طوسی.
475) رجال کشّی.
476) رجال کشّی.
477) رجال کشّی.
478) رجال نجاشی.
479) الفهرست شیخ طوسی.
480) رجال نجاشی.
481) الفهرست ابن ندیم.
482) رجال طوسی.
483) معجم رجال الحدیث، ج 12، ص 339.
484) رجال طوسی.
485) رجال طوسی.
486) معجم رجال الحدیث، ج 13، ص 73.
487) رجال طوسی.
488) معجم رجال الحدیث.
489) رجال طوسی.
490) رجال طوسی.
491) رجال طوسی.
492) رجال کشّی.
493) رجال طوسی.
494) معجم رجال الحدیث، ج 15، ص 26.
495) رجال برقی.
496) رجال طوسی.
497) رجال طوسی.
498) رجال طوسی.
499) رجال طوسی.
500) رجال نجاشی.
501) رجال کشّی.
502) رجال نجاشی.
503) همان مدرک.
504) رجال طوسی.
505) رجال طوسی.
506) رجال طوسی.
507) رجال طوسی.
508) رجال طوسی.
509) رجال طوسی.
510) رجال نجاشی.
511) رجال طوسی.
512) رجال کشی.
513) رجال طوسی.
514) رجال طوسی.
515) رجال کشی.
516) رجال برقی.
517) رجال طوسی.
518) رجال نجاشی.
519) رجال نجاشی.
520) رجال طوسی.
521) رجال طوسی.
522) رجال نجاشی.
523) رجال طوسی.
524) معجم رجال الحدیث، ج 17، ص 34.
525) رجال طوسی.
526) رجال طوسی.
527) رجال طوسی و کشّی.
528) رجال طوسی و کشّی.
529) رجال طوسی و کشّی.
530) رجال طوسی.
531) معجم رجال الحدیث.
532) رجال طوسی.
533) رجال طوسی.
534) رجال طوسی.
535) رجال طوسی.
536) رجال طوسی.
537) رجال طوسی.
538) رجال طوسی.
539) رجال طوسی.
540) رجال نجاشی.
541) رجال طوسی.
542) رجال نجاشی.
543) رجال طوسی.
544) الفهرست شیخ طوسی.
545) رجال طوسی.
546) رجال طوسی.
547) فهرست شیخ طوسی.
548) رجال طوسی.
549) رجال طوسی.
550) رجال طوسی.
551) رجال طوسی.
552) تنقیح المقال، ج 3، ص 329.
553) الکنی و الالقاب، ج 1، ص 314.
554) رجال طوسی.
555) رجال طوسی.
556) رجال طوسی.
557) فهرست طوسی.
558) رجال نجاشی.
559) رجال طوسی.
560) اصول کافی.
561) رجال طوسی.
562) الخلاصه.
563) الوجیزه.
564) رجال طوسی.
565) رجال طوسی.
566) رجال طوسی.
567) رجال طوسی.
568) رجال طوسی.
569) رجال طوسی.
570) رجال طوسی.
571) تنقیح المقال، ج 4، ص 39.
572) رجال طوسی.
573) الارشاد، ص 375 - 376.
574) مرآة الزمان، ج 9، ص 553.
575) مروج الذهب، ج 4، ص 113.
576) تاریخ یعقوبی، ج 3، ص 206.
577) مرآة الزمان، ج 9، ص 553. تذکرة الخواص، ص 359 و مروج الذهب، ج 4، ص 114.
578) الارشاد، ص 376.
579) مرآة الزمان، ج 9، ص 553.
580) تاریخ بغداد، ج 12، ص 57.
581) سوره تبت، آیه 1.
582) بحارالانوار، ج 4.
583) سوره توبه، آیه 25.
584) تاریخ الاسلام ذهبی. رجال الطبقة السادسة و العشرین (نسخه عکسی) و تذکرة الخواص، ص 360.
585) المنتظم، ج 12، ص 26 و 27 (نسخه عکسی).
586) سوره مؤمن، آیه 84 و 85.
587) شرح شافیه ابی قراس، ج 2، ص 167 (نسخه عکسی).
588) الحمانی: یحیی بن عبدالحمید بن عبدالرحمن ابو زکریا حمانی کوفی است که به بغداد آمد و از جماعت بزرگی از جمله سفیان بن عیینه، ابوبکر بن عیاش و وکیع نقل کرد. خطیب در تاریخ بغداد او را یاد می کند و روایاتی از یحیی بن معین می آورد که او گفت: یحیی بن عبدالحمید حمانی راستگو، صدوق و ثقه است و از او روایت شده که می گفت: معاویه در حالی که از ملت اسلام خارج بود جان سپرد.
حمانی در ماه رمضان سال 228 ه در سامرا درگذشت و اولین شاعر محدث و نوآوری بود که در آن شهر فوت کرد. این مطلب در کتاب الکنی و الالقاب، ج 2، ص 191 و 192 آمده است.
589) المناقب.
590) سوره نمل، آیه 40.
591) سوره یوسف، آیه 100.
592) سوره یوسف، آیه 101.
593) سوره یونس، آیه 94.
594) سوره آل عمران، آیه 61.
595) سوره لقمان، آیه 26.
596) سوره زخرف، آیه 71.
597) سوره شوری، آیه 50.
598) این فقرات را از مناقب، ج 4، ص 404 نقل کرده ایم. لیکن در تحف العقول به گونه دیگری روایت شده است.
599) سوره فرقان، آیه 68.
600) سوره طلاق، آیه 2.
601) این فقرات را از تحف العقول نقل کرده ایم. در المناقب عبارات دیگری آمده است.
602) ابن صفیه همان زبیر بن العوام است که به دست ابن جرموز در جنگ جمل به قتل رسید.
603) سوره ص، آیه 39.
604) مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص 043 - 406. و تحف العقول، ص 477 - 481.
605) سوره انبیاء، آیه 28.
606) کامل الزیارات، و مزار بحارالانوار.
607) یوم الاخاء (مواخاة) روزی است که پیامبر (ص) دستور داد هر یک از انصار با یکی از مهاجرین پیمان برادری ببندد و خود با امیرالمؤمنین (ع) پیمان بست - م.
608) مزار البحار.
609) کامل الزیارات، ص 273، و مزار البحار، ص 141.
610) کامل الزیارات، ص 274 و مزار البحار، ص 41.
611) وسائل الشیعه، ج 3، ص 570.
612) ظاهراً امام تمایل نداشتند ابو هاشم که از مشاهیر اصحاب و بزرگان شیعه بود در برابر چشم مأموران متوکل و آشکارا به زیارت کربلا برود و احیاناً در مضیقه قرار بگیرد.- م.
613) محمّد بن حمزه از نوادگان زید بن علی بن الحسین بود و در مقابل خواسته امام مبنی بر سفر به کربلا به دلیل جهل، عدم اعتقاد، یا ترس سر باز زد و امام بر همین نکته پافشاری می کند که او از پدر (زید) شجاعت و دلاوری را به ارث نبرده است والولد سرّ ابیه درباره او صدق نمی کند. - م.
614) کامل الزیارات و فروع کافی، ج 4، ص 567 که در ذیل حدیث توضیحات سودمندی آمده و در ترجمه از آن بهره گرفته شده است. - م.
615) سوره جاثیه، آیه 21.
616) سوره جاثیه، آیه 21.
617) روضة الاعیان (نسخه خطی).
618) در مرآة الجنان ج 2، ص 160 فلم ینفعهم القلل آمده است.
619) در کتاب جوهرة الکلام، ص 152 آمده است که: این ابیات بر کاخ سیف بن ذی یزن حمیری نوشته شده بود و ابیات زیر دنباله آنهاست:
انظر ماذا تری ایها الرجل - و کن علی حذر من قبل تنتقل
ای مرد! نیک بنگر که چه می بینی و قبل از رفتن به هوش باش و نوشته ای از اعمال نیک که خشنودت سازد پیش فرست و بدان که هر ساکن خانه ای بزودی خانه را ترک کرده خواهد رفت.
به گروهی بنگر که مدت ها در آرامش و خوشی زیستند و اینک در زیر خاک در بند اعمال خود هستند.
خانه هایی بنا ردند و اموالی گرد آوردند لیکن همینکه مدت آنان بسر آمد هیچیک آنان را سودی نبخشید.
رک: نزهة الجلیس، ج 2، ص 138 - مرآة الجنان، ج 2، ص 160. تذکرة الخواص، ص 361. و الا تحاف بحب الاشراف، ص 67.

620) سوره شعرا، آیه 227.
621) اصول کافی.
622) بحارالانوار.
623) الخرایج راوندی.
624) سوره هود، آیه 65.
625) البحار، ج 12، ص 134، و الخرایج.
626) سوره حج، آیه 60.
627) سوره غافر، آیه 60.
628) مصباح کفعمی و دیگران.
629) ظاهراً منتظر مناسب تر به نظر می رسد زیرا او مترصد مرگ پدر و قبضه کردن قدرت بود.
630) تاریخ ابن کثیر، ج 10، ص 349 و روضة الاعیان، ص 108 (نسخه عکسی).
631) روضة الاعیان، ص 108.
632) تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 311.
633) مروج الذهب، ج 4، ص 83.
634) سیر اعلام النبلاء، ج 8، ص 155 (نسخه عکسی) و مروج الذهب، ج 4، ص 135.
635) تاریخ الخلفاء سیوطی، ص 357 در آنجا آمده است که: ابن طیفور بیمار شد و او را با همان تیغ زهرآلود فصد کردند و در نتیجه بلافاصله مرد.
636) الانباء فی تاریخ الخلفاء (نسخه عکسی).
637) مروج الذهب، ج 4، ص 90.
638) الانباء فی تاریخ الخلفاء (نسخه عکسی).
639) تاریخ الخلفاء، ص 358 و 359.
640) الفخری، ص 222.
641) Interaction
642) مروج الذهب، ج 4، ص 61.
643) الدیارات شابشی، ص 101.
644) الفخری، ص 181.
645) النجوم الزاهره، ج 2، ص 229.
646) تاریخ یعقوبی، ج 3، ص 205.
647) دیوان جاحظ.
648) تاریخ طبری، ج 9، ص 125.
649) مروج الذهب، ج 4، ص 19.
650) تاریخ طبری، ج 9، ص 197.
651) الفخری، ص 178.
652) مروج الذهب، ج 4، ص 170.
653) العصر العباسی الثانی، ص 120 و 121.
654) الفخری، ص 198.
655) الاغانی، ج 23، ص 519 (ط دارالثقافة).
656) شحرتین (تثنیه شحرة) کناره دریای هند از ناحیه یمن است. ملل نیز اطراف مکه قرار دارد. برای نام ها به معجم البلدان، رجوع کنید.
657) الوافی بالوفیات، ج 3، ص 62.
658) مقاتل الطالبیین، ص 579.
659) مقاتل الطالبیین، ص 599.
660) همان مدرک.
661) تاریخ طبری، ج 9، ص 231. (ط دار معارف).
662) الذخائر، ص 81 - 83.
663) اهل بیت نبوت - علیهم السلام -.
664) عباس بن عبدالمطلب جزء مشرکین بدر بود که به اسارت مسلمانان درآمد. - م.
665) مراد عباسیان هستند.
666) دیوان ابن المعتز، ط بیروت، دار صادر، ص 30 - 33.
667) مقاتل الطالبیین، ص 600.
668) اشاره به ادعای آنان که پیامبر گفته بود: نحن معاشر الانبیاء لانورّث و به استناد این گفته فدک را تصاحب کردند.
669) مراد عبداللَّه بن عباس است.
670) پس از تحمیل طرح حکمیت بر امیرالمؤمنین ایشان عبداللَّه بن عباس را نماینده خود معرفی کردند. زیرا او کفایت و زیرکی لازم را برای رویارویی با عمروعاص داشت لیکن خوارج زیر بار نرفتند و ابوموسی اشعری را به نمایندگی برگزیدند... - م.
671) اعضای شورای خلافت پس از مرگ عمر شش تن بودند: علی - علیه السلام -، زبیر، طلحه، عثمان، عبدالرحمن بن عوف و سعید بن ابی وقّاص. - م.
672) لشکریان مقتدر بر او شوریدند و او را خلع کرده ابن معتز را به خلافت برگزیدند و او را به المرتضی باللَّه ملقب ساختند، امّا او تنها یک شبانه روز بر اریکه قدرت قرار گرفت و هواداران مقتدر مجدداً او را به خلافت رسانده و ابن معتز را دستگیر، محبوس و مقتول ساختند. رک: دیوان ابن المعتز مقدمه کرم البستانی، ص 5. - م.
673) ابومسلم خراسانی از بنیانگذاران خلافت عباسی بود که متأثر از دعوت: الرضا من آل محمّد عمل کرد و پس از قدرت گرفتن عباسیان از کرده اش پشیمان شد و نامه ای به امام صادق - علیه السلام - نگاشت لیکن حضرت نامه را باز پس زد. ابومسلم با خدعه و به دست منصور به قتل رسید. درباره او نظرات مختلفی ارائه شده است. مخصوصاً رک: آثار شهید مطهری در این باب. - م.
674) مه فشاند نور و سگ عوعو کند - هر کسی بر طینت خود می تند
(مولوی)
675) مقاتل الطالبیین، ص 600.
676) همان مدرک، ص 601 و 602.
677) الاغانی، ج 16، ص 361. العصر العباسی الثانی، ص 390.
678) رک: الاغانی، ج 16، ص 361. مقاتل الطالبیین، ص 601، معجم الشعراء، ص 380. والعصر العباسی الثانی، ص 389.
679) مقاتل الطالبیین، ص 615.
680) همان مدرک، ص 619 - 627.
681) همان مدرک، ص 628.
682) مروج الذهب، ج 4، ص 93.
683) مروج الذهب، ج 4، ص 93.
684) مقاتل الطالبیین، ص 644.
685) مروج الذهب، ج 4، ص 94.
686) مروج الذهب، ج 4، ص 64.
687) مروج الذهب، ج 2، ص 95.
688) مقاتل الطالبیین، ص 646.
689) الحدائق الناضره (نسخه عکسی).
690) مقاتل الطالبیین، ص 658.
691) مقاتل الطالبیین، ص 598.
692) اخبار الدول، ص 658.
693) وجه تسمیه آن را حمداللَّه مستوفی چنین می گوید: به عهد متوکل خلیفه (و به دستور او) آب در او بستند تا خراب شود، آب حیرت آورد و زمینی که ضریح حضرت است خشک ماند (لغتنامه دهخدا ذیل واژه: حایر).
694) مقاتل الطالبیین، ص 598.
695) دیوان جواهری.
696) شرح شافیه ابی فراس، ج 2، ص 144.
697) شرح شافیه ابی فراس، ج 2، ص 144.
698) ابوالشهداء نوشته عقّاد.
699) شرح شافیه ابن فراس، ص 144.
700) فوات الوفیات، ج 1، ص 203.
701) اخبار الدول، ص 159، تاریخ الخلفاء، ص 347.
702) مروج الذهب، ج 4، ص 159.
703) یکی از کاخ های متوکل به معنی: گواراسرا است (العصر العباسی الثانی، ص 55) و در معجم البلدان ضبط آن به صورت: برکوار، برکوان و بزکوار آمده است - م.
704) الانباء فی تاریخ الخلفاء (نسخه عکسی).
705) الانباء فی تاریخ الخلفاء.
706) سیر اعلام النبلاء، ج 8، ص 153. تاریخ الخلفاء، ص 349. و اخبار الدول، ص 116.
707) سیر اعلام النبلاء، ج 8، ص 153.
708) هارون الرشید در سامرّا نهری حفر کرد و آن را قاطول نامید. رک: معجم البلدان، ج 3، ص 174 - م.
709) نوعی از کشتی که ساخت متوکل است. منتهی الارب، ج 1، ص 523. و تاج العروس، ج 10.
710) احتمالاً درهم صحیح است.
711) الدیارات، ص 102.
712) نهایة الارب، ص 406.
713) متوکل پیاپی قصر می ساخت تا آنکه تعداد آنها به بیست کاخ رسید که عبارت بودند از: برکوار (خانه گوارایی)، شاه، عروس، برکه، جوسق (کوشک)، مختار، جعفری، غریب، بدیع، صبیح، ملیح، شبداز، قصور، جامع، برج، متوکلیه، بهو و لؤؤة که 274 میلیون درهم خرج آنها کرد. (العصر العباسی الثانی، شوقی ضیف، ص 55) - م.
714) معجم البلدان، ج 2، ص 143.
715) تاریخ طبری، ج 9، ص 212.
716) نام متوکل جعفر بود.
717) دیوان البحتری، ج 1، ص 40 - 41.
718) نام دو کوه است.
719) نام دو کوه است.
720) سیاره برجیس، اورمزد.
721) کوه های الصمان در سرزمین بنی تمیم.
722) نزدیک مروه است که میان آنها سعی می کنند.
723) مشعرالحرام مراد است.
724) دیوان البحتری، ج 2، ص 68.
725) نام یکی از قصرهای متوکل است.
726) اشعار ابی علی البصیر، ص 167 - 168 (به تحقیق یونس السامرائی).
727) دیوان البحتری.
728) معجم البلدان، ج 2، ص 143.
729) دیوان جواهری.
730) نام متوکل.
731) تاریخ یعقوبی، ج 3، ص 222. الدیارات، ص 103.
732) الدیارات، ص 3.
733) نهایة الارب، ج 1، ص 406.
734) دیوان البحتری، ج 2، ص 397.
735) یکی از کاخ های متوکل.
736) معجم البلدان، ج 3، ص 319 (ط بیروت، دار صادر).
737) نام اسب معروف خسرو پرویز، پادشاه ساسانی که متوکل بر قصر خود نهاده بود.
738) دیوان البحتری، ج 2، ص 398.
739) معجم البلدان، ج 5، ص 70.
740) معجم البلدان، ج 5، ص 71.
741) معجم البلدان، ج 4، ص 192: ضبط غرد را درست نمی دانم بلکه می پندارم فرد درست باشد. خداوند عالم است.
742) دیوان البحتری، ج 1، ص 163.
743) معجم البلدان، ج 3، ص 175.
744) همان مدرک، ج 2، ص 328.
745) الاوراق صولی، ج 2، ص 182.
746) نهایة الارب، ج 1، ص 106.
747) دیوان البحتری، ج 1، ص 35 و 36.
748) نام متوکل جعفر و نهر نیز در عربی جعفر نامیده می شود و در اینجا شاعر برکه را نهر فرض کرده است. - م.
749) دو ستاره مقابل یکدیگر در آسمان.
750) دیوان علی بن جهم، ص 32.
751) العقد الفرید، ج 6، ص 430.
752) فوات الوفیات، ج 2، ص 356 (تألیف) والعصر العباسی الثانی، ص 501.
753) الاغانی، ج 14، ص 193 (ط دارالکتب المصریه).
754) الاغانی، ج 10، ص 64 (ط دارالکتب).
755) الاغانی.
756) تاریخ الخلفاء، ص 349.
757) الاغانی.
758) الاغانی.
759) تاریخ الخلفاء، ص 349.
760) الدیارات، ص 160.
761) العصر العباسی، ص 68 و 69.
762) دیوان ابن المعتزّ، ص 494.
763) تشرین اول و تشرین ثانی از ماه های رومی است. - م.
764) شعر العطوی، ص 81.
765) معجم الادباء، ج 7، ص 71.
766) دیوان الحمداوی، ص 88.
767) الاغانی، ج 20، ص 337.
768) شعر العطوی، ص 87.
769) دیوان جاحظ.
770) سامراء فی ادب القرن الثالث الهجری، ص 172.
771) تاریخ بغداد، ص 138.
772) رجال کشی.
773) رجال کشی.
774) رجال کشی.
775) رجال کشی.
776) رجال کشی.
777) رجال کشی.
778) رجال کشی.
779) رجال کشی.
780) رجال کشی.
781) وسائل الشیعه، ج 18، ص 554.
782) الدر النظیم.
783) رجال کشی.
784) التوحید، ص 224.
785) التحف و الهدایا، ص 24 - 25.
786) الاغانی، ج 5، ص 105 - 106 (ط دارالکتب).
787) الشعراء و الکتاب فی العراق، ص 203 به نقل از: البصائر و الذخائر.
788) دیوان المعانی، ص 234.
789) سوره هود، آیه 65.
790) اعلام الوری، ص 363.
791) المناقب، ج 4، ص 401.
792) نورالابصار، ص 150. و کشف الغمّه، ج 3، ص 174.
793) همان مدرک.