فهرست کتاب


زندگانی امام علی الهادی علیه السلام

باقر شریف قرشی‏

محاصره اقتصادی

متوکل، علویان را در تنگنای اقتصادی قرار داده بود و رسماً هر گونه کمک و نیکی در حق آنان را ممنوع کرده و متخلفان را مجازاتی سخت و کیفری سنگین می کرد.(659)
مردم نیز از ترس طاغوت زمان و کیفرهایش از رساندن حقوق شرعیه به علویان و هر نوع کمک دیگری خودداری می کردند.
این محاصره اقتصادی عواقب دهشتناکی برای علویان داشت و تا جایی فقر و تهیدستی آنان را فرا گرفت که تنها یک پیراهن در اختیار گروهی از زنان علویه باقی ماند و آن را هنگام نماز یکی یکی می پوشیدند و پس از نماز به دیگری داده می شد و این پیراهن بارها و بارها وصله می شد. در غیر اوقات نماز این بانوان برهنه پشت دستگاه های نخ ریسی می نشستند.(660)
در همان زمان متوکل شب های آلوده به شراب خود را با صرف میلیون ها دینار پر رونق می ساخت و به دلقک ها، خوانندگان و مخنثان بی حساب می بخشید و صله می داد لیکن مانع از آن می شد که حقوق شرعی علویان به دستشان برسد و آنان را خاکستر نشین می کرد.
روزی متوکل حجامت کرده بود فتح بن خاقان وزیر او کنیزکی که مانند او را کسی در زیبایی و ظرافت ندیده بود به متوکل هدیه کرد. کنیزک همراه با جامی زرّین و بسیار زیبا و شیشه بلوری مملو از شراب و کاغذی بر خلیفه وارد شد که در آن کاغذ ابیات زیر نگاشته شده بود:
اذا خرج الامام من الدواء - و اعقب بالسلامة و الشفاء...
هنگامی که خلیفه از حالت نقاهت بدر آید و سلامتی و بهبودی خود را باز یابد تنها داروی او نوشیدن شراب از این جام زرّین و بر گرفتن مهر بکارت از کنیزکی است که به او هدیه داده شده است. تنها این دارو پس از دیگر داروها نافع و سودمند است!.
دختران رسول خدا در ایام این ستمگر پوششی و لباسی نداشتند تا بپوشند لیکن در همان حال زنان عباسی و خنیاگران و رقاصان و ندیمه ها در حریر و دیبا می خرامیدند.
بهر صورت آن روزهای سیاه بسر آمد و متوکل در تاریخ خود صفحات تاریکی به یادگار گذاشت و ظلم و ستم او به علویان و عترت پیامبر - صلی اللَّه علیه و آله - زبانزد نسل های بعد گردید.

تبلیغات علیه علویان

متوکل با بخشش های کلان، شاعران مزدور را بگرد خویش جمع کرده آنان را به بدگویی علیه علویان و ستایش عباسیان و برتر دانستن آنان وادار می کرد. یکی از این شاعران مروان بن ابی جنوب بود که غرق نعمت، طلا و جواهرات شد و امارت یمامه و بحرین را از متوکل گرفت. زیرا طی ابیاتی خلافت را حق مسلم عباسیان وانمود کرد و ادعای اهل بیت را نادرست خواند. اشعار او را با هم می خوانیم:
ملک الخلیفة جعفر - للدین و الدنیا سلامة... (661)
حکومت خلیفه جعفر (متوکل) برای دین و دنیا سلامتی به ارمغان آورد. (ای بنی عباس) میراث محمّد شما را سزاوار نیست و با عدالت شما ظلم و ستم نابود می گردد.
دختر زادگان آرزوی میراث را دارند در حالی که پشیزی به آنان نمی رسد. داماد، وارث نمی شود و دختر، امامت را به ارث نمی برد!.
آنان که به ناحق خواهان میراث شما هستند و آن را حق خود می دانند جز پشیمانی نصیبی نخواهند داشت حق به حق دار رسید و خلافت به اهلش، پس که را سرزنش می کنید و نکوهش می نمایید؟!.
اگر خلافت حق شما بود بر مردم قیامت بپا می گشت! میراث خلافت جز شما را نزیبد، سرپرستی و کرامت نیز جز شما را نزد. ای خلیفه! اینک تو نشانه ای هستی میان دوستداران و دشمنان شما.
شاعر قدسی و متعهد! شیخ یعقوبی یاوه های او را چنین پاسخ داد:
لاسح فی وادیک یا - بن ابی الجنوب حیا الغمامة... (662)
ای ابن ابی الجنوب! ابر شرم و حیا هرگز بر وجودت نبارد. دین خود را به کسی فروختی که قصد داشتی از او امارت یمامه را بگیری.
پس خلیفه ای را ستودی که نه برای دین سلامتی به ارمغان آورد و نه برای دنیا. اگر انصاف به خرج می دادی در می یافتی که جز خاندان (663) کسی را سر سوزنی در خلافت حقی نیست.
تو را آز و طمع پست فریب داد که سرانجام آن پشیمانی است. گرامی ترین خاندان را هجو کردی و برای آنان کمترین کرامت و ارزشی قائل نشدی.
قرآن به ستایش این خاندان گویاست پس چرا بر آنها انکار می کنی، چرا؟! میراث خلافت به فاجر نمی رسد و ستم چگونه ستم را از بین می برد؟!.
خلافت زیبنده شیفتگان و دلبستگان جامه های باده نیست. پدر (664) آنان در جنگ بدر در برابر اسلام ایستاد و شمشیر کشید.
داماد به میراث نبوت و امامت سزاوارتر است، عمویش (عباس) تلاش کرد تا خلافت را به دست آورد لیکن به مقصود نرسید.
و برای خلافت به گفتگو و جدال برخاست لیکن ابوبکر ادعاهایش را رد کرد کسی سزاوار خلافت است که در اجرای احکام الهی سرزنش و نکوهش در او اثر نداشت.
کسی سزاوار خلافت است که در عین گرسنگی شدید، خوراک خود را به مسکین داد آیا روز غدیر خم را فراموش کرده ای یا نسبت به مقام او تجاهل می کنی؟!.
خدای رحمان در آن روز او را به سروری و پیشوایی اختصاص داد. در دشمنان و کینه توزان او نشانه ای است که بر تو پنهان نیست.
خلافت را از اهل آن دور کردید پس به که ستم کرده اید. به که؟! گروهی جامه خلافت را به تن کرده اند که روز قیامت لباس خواری و خفت بر تن خواهند کرد.
آیا حق محمّد میان گلخن و سرگین (665) تباه خواهد شد؟!.
شایسته گفتن است که ابن المعتز عباسی نیز در همان وادی مروان بن ابی الجنوب سرگردان شده و با همان منطق! به جنگ خاندان نبوت آمده و مدعی می شود که عباسیان به پیامبر نزدیک ترند و لذا خلافت نیز آنان را سزاست و در این باب قصیده ای سروده است که بخشی از آن را نقل می کنیم:
الا من لعین و تسکابها - تشکی القذاة و تنکابها
نصحت بنی رحمی لو وعوا - نصیحة بربانسابها... (666)
چشم ها گریان و استخوان در گلو و رنج ها بیشمارست خویشانم را اگر بیدار شوند نصیحت می کنم نصیحت نیک مردی به نزدیکانش.
آنان به کجروی و بیراهه افتادند و در لغزشگاهی هولناک قرار گرفتند و شیران خشمناک قریش را متهم کردند و حال آنکه در دامن آنان و تحت سیطره ایشان پا گرفتند.
ما بنی امیه را در خانه اش نابود کردیم پس سزاوار میراث و غنائمشان می باشیم! چه بسیار گروه هایی از شما برای خلافت مشکل ایجاد کردید و زهر در کام حکمرانان نمودید.
همینکه خواستید زمام خلافت را در دست بگیرید و بدان نزدیک شوید (مانند اسبی سرکش) توسنی کرد امام برابر بهره وران آن آرام ایستاد.
هنگامی که خداوند از اینکه خلافت در اختیار شما قرار بگیرد ابا ورزید ما بدان خوانده شدیم و لباس خلافت را به تن راست کردیم! حاجیان ما را از ورود به سرای قدرت و حکمرانی مانع نشدند و درها را بر ما گشودند!.
چونان سنگ آسیا که بر یکدیگر منطبق می شود با خلافت یکی شدیم و آن را به کار بستیم. ماییم که پیراهن زعامت پیامبر را به میراث برده ایم و به شما از آن گوشه ای نیز نرسید!.
ای دختر زادگان پیامبر! شما نیز خوشایند او هستید لیکن عموزادگان نزدیک ترند خداوند به وسیله عباس اهل حجاز را یاری کرد و رنج ها و آلام آنها را بهبود بخشید.
در جنگ حنین که تنور نبرد تافته شده بود و شما پراکنده شدید (این عباس بود که پیامبر را یاری کرد) پس آرام باشید ای عموزادگان، خلافت عطیه ای الهی است که ما را بدان مخصوص داشته اند.
و سوگند می خورم که شما نیک می دانید ما بهترین سروران خلافت هستیم!.
لیکن این گزاف گویی ها بی پاسخ نماند و شاعر آسمان ها عرب عبدالعزیز صفی الدین حلّی (وفات 750 ه) با سرودن قصیده ای دل انگیز و حماسی یکایک یاوه های ابن معتز را پاسخ داد. در اینجا اشعار او را نقل می کنیم:
الا قل لشرّ عباد الاله - و طاغی قریش و کذابها
و باغی العباد و باغی العناد - و هاجی الکرام و مغتابها... (667)
هان! به بدترین بنده خدا و دروغپرداز و سرکش قریش بگویید: از بندگان ستمگر، کینه جو، غیبت کننده و نکوهشگر کریمان بپرسید: آیا تو بر خاندان نبوت بزرگی می فروشی و منکر دودمان شریف آنان می گردی؟!.
خداوند به وسیله خاندان مصطفی دشمنان را دفع و گزندشان را دور کرد یا به کمک شما؟! آیا پلیدی و رجس را از آنان دور ساخت و نفوسشان را پاک کرد یا از شما؟!.
مگر نه اینست که دلبستگی به عبادت و نیایش، روش آنان و شیفتگی به چنگ و باده هستی شماست؟! می گویی: پیراهن سروری پیامبر را ما به ارث بردیم و چیزی از آن شما را نشاید. مگر مدعی نیستی که پیامبران ارث نمی گذارند؟! (668) پس چگونه پیراهن خلافت را از او به ارث برده ای؟!.
می بینی که در هر دو حالت دروغ گفته ای و صدف را از خزف (و نیش را از نوش) تشخیص نداده ای! آیا جدت با گفته هایت موافق است در صورتی که هرگز در آن شک نداشت؟!.
مگر همو نبود که در جنگ صفین و جمل زیر پرچم امیرالمؤمنین با احزاب کفر می جنگید؟ (669) و در اوج جنگ و گرما گرم نبرد به نفع امیرالمؤمنین سخن گفت و دعوت کرد و از همگان خواست امام را یاری کنند و خلافت را به اهلش واگذارند لیکن آنان نپذیرفتند که عبداللَّه نماینده سپاهیان باشد و حق را به حقدار برساند.(670)
جدتان همواره در زندگی خود همراه دیگران پشت سر امام علی - علیه السلام - نماز می خواند. اگر او سزاوار خلافت بود چرا همان وقت جامه آن را به تن نکرد؟! و هنگامی که خلافت به شورا واگذار شد چرا او جزء افراد شورا قرار نگرفت.
خلافت که در میان کاندیدهای خود قرار داشت و مدعیان جمع بودند پس چرا او پنجمین یا ششمین نفر نبود؟! (671) امّا گفته ات: (شما دخترزادگان پیامبر هستید لیکن عموزادگان به خلافت سزاوارترند) دخترزادگان نیز عموزادگان پیامبر هستند لذا از دو سو به حضرت متصلند و نزدیک ترند.
بزرگ بینی و مخالفت واگذار. این مطلب آسان برایت نخواهد بود. تو را چه به بحث از خلافت، در حالی که از آن دور هستی و بر اریکه سروری قرار نگرفته ای.
تو را بیش از یک ساعت به رایزنی نگرفتند و اساساً اهلیت خلافت در تو نبود. (672) چگونه تو را که از آداب و رسوم خلافت بی خبر هستی به خلافت انتخاب کنند؟!.
باز می گویی: ماییم که شیران بنی امیه را در بیشه هایشان کشتیم. دروغ گفتی، زیاده روی کردی و از اینکه ادعای نادرستی کردی باک نداشتی و خود را سرزنش نکردی.
چقدر شما لشکرکشی کردید و به طرف امویان راه افتادید لیکن شکست خوردید و پا به گریز نهادید و اگر شمشیرهای ابومسلم نبود دست یافتن به خلافت برایتان دشوار بود.
او نیز خود را پیرو آنان می دانست نه شما و خویشاوندی شما را رعایت کرد. در دل زندان ها اسیر بودید و در حال پوسیدن که او شما را آزاد کرد و زیباترین جامه ها را - جامه خلافت را - به تن شما کرد.
شما نیز بخاطر دنائت ذاتی و خودخواهی و سرکشی او را به بدتری وجه کیفر دادید. (673) دیگر از قومی که به کمترین قانع شدند و خلافت را از راه دینی و شرعی - نه با تزویر و فریب - می خواستند به دست آورند سخن مگو.
آنانند زاهدان، عابدان، عالمان به آداب شریعت، آنانند روزه گیران شب زنده دار و ساجدان در محراب دیانت و آنانند قطب مکه و دین خدا و آسیاب دین به گرد آنان می چرخد.
تو به خنیاگران بپرداز و بزرگی ها را به صاحبان آنها واگذار، تو به وصف گلعذاران و پری رویان و باده بپرداز و اشعار خود را در مدح ترک نماز و ترسیم صحنه های شاخواری و جام ها بسرای که اینها زیبنده توست و آنان از این پلیدی ها دورند که هر اسبی مانند اجدادش می تازد.(674)
خویشاوندی علویان با پیامبر تنها دلیلی نبود که آنان را شایسته خلافت می ساخت تا مروان بن ابی الجنوب و عبداللَّه بن معتز عباسی به مناقشه برخیزند و مثلاً ثابت کنند ارث پیامبر به عموزاده می رسد نه دخترزاده! بلکه در آنان اهلیت و صلاحیتی برای کسب مقام زعامت و خلافت وجود داشت که عباسیان از آن بویی نبرده بودند. تقوا، پایبندی به اصول اعتقادی، زهد، ورع، امانتداری، دانش و تسلط بر احکام الهی پاره ای از امتیازات آنان بود که در هیچیک از سران بنی عباس نمودی نداشت.

بازداشت علویان

یکی دیگر از مصائب و سختی های علویان در حکومت متوکل بازداشت های دسته جمعی آنان بود. در این ایام اکثر آنان تنها به جرم حق گویی و حق خواهی و پایبندی به اصول و آرمان های اسلامی بازداشت و در زندان های مخوف به بند کشیده شدند. از میان این زندانیان علوی، افراد زیر را نام می بریم:
1 - محمّد بن صالح: نسب شریف این سید بزرگوار به ریحانه رسول خدا و آقای جوانان بهشت امام حسن بن علی - علیهماالسلام - می رسد. در فضل و ادب و شجاعت یکی از مفاخر اهل بیت بشمار می رفت. طاغوت عباسی متوکل او را در سامرا زندانی کرد (675) و او در زندان ابیات زیر را که لطافت روح، ایمان به خدا و شدت فشارها و مصائب، در آن موج می زند سرود:
طرب الفؤاد و عاودت احزانه - و تشعب شعبا به اشجانه... (676)
قلبم به تب و تا افتاد و رنج هایش بازگشت و غم ها در آن خانه کردند، در تیرگی شب برقی درخشید و روزهای خوش گذشته را عیان ساخت. نوری دور و دسترس ناپذیر نزدیک آمد تا بنگرد لیکن زندانبان او را باز داشت، آتشی در سینه اش زبانه کشید و سیل اشک بر گونه اش روان شد سپس از خاطرات گذشته پشیمان شد و دست به دامن صبر زد و از تغزّل سرباز زد، دانست آنچه را می کشد خداوند برایش مقدر داشته است و شمشیر ایمانش پیوندهای ناپایدار را پاره کرده قلبش آرام گرفت و اطمینان یافت.
ای دل! منت گذار کم بخشش بخیل بردباریت را از بین نبرد، او وعده هایی می دهد لیکن از برآوردن آنها خودداری می کند و قبل از فرا رسیدن وقت از قصدش باز می گردد.
آن خوش اندام، نیکو منظر، میان باریک، سیمین تن، شیرین لب و نیک پوشش (به وعده اش وفا نمی کند) و به قسمت الهی خشنود و قانع باش که فرمان او همه را فرا می گیرد و دستورش رواست. حرمان و رنج روزی به پایان خواهد رسید همانگونه که لذت و نعیم باقی نماند و دوران آن سر آمد.(677)
نگاهی به ابیات فوق رنج ها و مصائب این بزرگوار را به خوبی نشان می دهد همانطور که ایمان عمیق او را به خداوند و تسلیم به اراده ربوبی را در تمام مراحل، جلوه گر می سازد. تذکره نویسان آثار پایداری از او نقل کرده اند.(678)
2 - محمّد بن محمّد بن جعفر الحسینی: محمّد از دعوت کنندگان به حسن بن زید بود و عبداللَّه بن طاهر از کارگزاران متوکل او را گرفته در نیشابور زندانی کرد و همچنان در آنجا بود تا وفات نمود. (679) این دو تن از جمله کسانی بودند که به وسیله متوکل زندانی شدند.