فهرست کتاب


زندگانی امام علی الهادی علیه السلام

باقر شریف قرشی‏

خدا را نمی توان وصف کرد

امام هادی - علیه السلام - طی حدیثی برای فتح بن یزید جرجانی روشن ساخت که با هیچ صفتی نتوان به ذات و حقیقت پروردگار پی برد و محال است اوصاف ما محیط بر حقیقت حق گردد. در بخشی از این حدیث چنین آمده است:
خداوند را جز آن گونه که خود را توصیف نموده است نتوان وصف کرد. چگونه می توان آفریننده ای را که حواس و اوهام از دستیابی به گوشه ای از کبریای او ناتوان و درمانده شده است وصف نمود نه چشم ها او را دریابد و نه تعاریف بر او منطبق گردد، بسی والاتر است از توصیف وصف کنندگان، در عین نزدیکی دور است و دوری حق عین نزدیکی است، دوری و نزدیکی درباره خدا مفهوم خود را از دست می دهد و خداوند در اوج دوری نزدیک است و در حالی که نزدیک می باشد دور است، او کیفیت را آفرید لذا بدو گفته نمی شود چگونه است و مکان را به وجود آورد پس نباید گفت خدا کجاست زیرا حضرت باریتعالی را مکان و کیفیت نباشد و این دو از مختصات ممکنات است. اوست خدای واحد یگانه، بی نیاز، نه زاده است و نه می زاید و همتایی ندارد، جلال خداوندی معزّز باد.
ای فتح! همانطور که با صفات معمولی و الفاظ نارسا نمی توان به کنه ذات خدا رسید، ذات پاک محمّد مصطفی را که خداوند نامش را در کنار نام خود ذکر کرده است و او را شریک در بخشش خود معرفی کرده است و طاعتش را بر مسلمان فرض نموده است نیز نمی توان به دقت وصف نمود زیرا خداوند درباره برگزیده و رسول خود می فرماید:
و ما نقموا الا ان أغناهم اللَّه و رسوله من فضله. (159)
منافقان به کینه توزی برنخاستند مگر به سبب آنکه خدا و رسول، آنان را از بخشش و فضل خویش بی نیاز ساخته بودند.
و کیفر مخالفت با دستور پیامبر را عذاب دوزخ و لباس های قیراندود قرار می دهد زیرا می فرماید: (کافران می گویند) ای کاش! خدا را اطاعت می کردیم و ای کاش! رسول را اطاعت می نمودیم.(160)
ای فتح! اگر نیک بنگری ذات ائمه را نیز نمی توان به درستی وصف کرد زیرا خداوند اطاعت از آنان را مانند اطاعت از پیامبر قرار داده و فرموده است:
اطیعوا اللَّه و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم؛ (161) از خداوند اطاعت کنید و از پیامبر و اولی الامر پیروی نمایید.
و باز فرموده است: و لو ردوه الی الرسول و اولی الأمر منهم (162) و اگر آنان کار خود را به پیامبر و اولی الامر ارجاع می دادند....
و همچنین فرموده است: ان اللَّه یأمرکم أن تؤدوا الأمانات الی أهلها؛ (163) خداوند به شما فرمان می دهد تا امانات را به اهلش باز پس دهید.
و فرمود: فاسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون؛ (164) اگر نمی دانید از اهل ذکر بپرسید. و بدین گونه خداوند عظمت اهل بیت را نشان داده است.
ای فتح! خوب توجه کن نه تنها خداوند، پیامبر اکرم و فرزندان فاطمه زهرا را نمی توان کما هو حقه وصف کرد شیعه حقیقی ما نیز فراتر از وصف می باشد....(165)
این حدیث شریف به روشنی بیان می کند که اوصافی را که بتواند به ذات حق راه یابد محال است بتوان یافت و حضرت احدیت را تنها با همان اوصافی می توان خواند که خود را بدانها معرفی کرده است. ما نه تنها ذات حق را ادراک نمی کنیم بلکه ذات مصطفوی و خاندان عصمت و طهارت نیز از ظرفیت اندیشه بشری خارج است، و آن کس که به مقام ولائ و دوستی اهل بیت دست یابد، دارای آنچنان صفات برجسته و گرایشهای عمیق ملکوتی خواهد بود که او را نیز نمی توانیم بطور کامل وصف کنیم.
الا ان ثوباً خیط من نسج تسعه - و عشرین حرفاً معالیه قاصر

حقیقت توحید

از امام علی هادی - علیه السلام - درباره حقیقت سؤال شد و ایشان پاسخ داد:
خداوند همیشه یگانه بود و هیچ چیز با او نبود سپس مخلوقاتی بی سابقه و بدیع آفرید و برای خود نامهایی اختیار کرد و نامها و حروف همچنان با حضرت حق قدیم هستند. خداوند همیشه بوده است سپس هر چه را اراده کرد به عرصه وجود آورد هرگز قضای باریتعالی رد نمی گردد و حکمش لایتغیر است....(166)
این حدیث به برخی از جنبه های توحید که هر مسلمانی باید به آنها ایمان داشته باشد اشاره می کند مسلمانان باید از این کلمات درس گرفته خالق هستی و جان بخش را یکی دانسته و بدانند قضای الهی حتمی و حکم حق تغییرناپذیر است.

ابطال جبر و تفویض

شاید یکی از گرانبهاترین میراث های فکری امام هادی - علیه السلام - نامه ای است زرّین از حضرت به اهل اهواز که طی آن با دلایل قاطع و محکم اندیشه جبر که از امهات اصول اشاعره محسوب می گشت و توجیهی برای سلب مسؤولیت از انسان بشمار می رفت و پندار تفویض که مدعای معتزله بود و افعال و کردار بندگان را خارج از هر حد و مرزی و نیروی فائقی می دانست رد می کند و نادرستی این دو نظریه و پندارهای واهی آنها را نشان می دهد.
حضرت در این نامه پس از ابطال این افراط و تفریط، با دلایل محکم نظریه مختار یعنی امر بین الامرین را که مبنای اعتقادی ائمه بوده است و شیعیان آن را از پیشوایان خود فرا گرفته اند، تقریر و تثبیت می نماید.
این نامه یکی از پربارترین بررسی ها را در این زمینه ارائه می کند و امام در آغاز نامه به امامت جدّ بزرگ خود اولین مدافع رسالت اسلامی و بزرگترین حامی این دین و پیکارگر بزرگ در راه تحقق اهداف آن یعنی امیرالمؤمنین - علیه السلام - اشاره می کند. ما با استمداد از توفیق الهی، همراه با نقل این نامه به اختصار مواردی را به عنوان شرح این نامه شریف متذکر می شویم: