فهرست کتاب


زندگانی امام علی الهادی علیه السلام

باقر شریف قرشی‏

اجاره

از حضرت امام هادی - علیه السلام - سؤالاتی درباره اجاره کردند و حضرت به سؤالات پاسخ داد. در زیر برخی از پرسش ها و پاسخ ها را می آوریم:
1 - محمّد بن عیسی یقطینی طی نامه ای از ایشان پرسید: مردی فرزند خود را در برابر اجرتی معین به مدت یکسال به دیگری سپرد تا برایش خیاطی کند. سپس شخص دیگری به پدر فرزند گفت: فرزندت را به من بسپار و پولی افزونتر بگیر، آیا آن مرد می تواند قرارداد اول را فسخ کند یا خیر؟ حضرت پاسخ داد:
یجب علیه الوفاء للأول ما لم یعرض لابنه مرض او ضعف؛ (135) تا وقتی که برای فرزند بیماری یا ضعفی حاصل نشده است آن مرد بایستی به قرارداد اول پایبند باشد و نمی تواند فسخ کند.
این روایت، قرارداد اول را صحیح و لازم الاجراء می داند و تنها راه فسخ آن را بیماری یا ضعفی معرفی می کند که مانع کار باشد که طبعاً قرارداد منفسخ می گردد.
2 - محمّد بن اسحاق می گوید: به امام هادی - علیه السلام - نامه ای نوشتم بدین مضمون: مردی زمین خود را به دیگری اجاره داد پس از مدتی در حضور مستأجر، زمین را به دیگری فروخت و مستأجر مخالفتی نکرد پس از چندی خریدار زمین مرد و وارثانی از خود بجای گذاشت، حال تکلیف این زمین چه می شود آیا ورثه حق تصرف در آن را دارند یا آنکه تا پایان مدت اجاره در اختیار مستأجر خواهد بود؟
حضرت پاسخ داد: الی ان تنقضی اجارته؛ تا پایان مدت در دست مستأجر است.
این روایت، فروش عین و مرگ خریدار را موجب بطلان اجاره نمی داند، بلکه تصریح می کند که عین مستأجره تا آخر مدت آن در اختیار مستأجر است و او می تواند از منافع آن بهره مند گردد.
3 - ابراهیم بن محمّد روایت می کند که: نامه ای به حضرت امام هادی - علیه السلام - نوشتم و در آن پرسیدم: زنی زمین خود را دهساله اجاره می دهد مشروط بر آنکه در پایان هر سال اجاره آن را بگیرد و تا وقت معین نگذشته است به او چیزی داده نشود، سه سال از قرارداد گذشته - یا سه سال مانده به پایان قرارداد - آن زن می میرد آیا ورثه آن زن باید قرارداد را تا پایان مدت آن رعایت کنند یا اینکه با مرگ زن، مدت اجاره بسر رسیده است؟
حضرت پاسخ داد: اگر مدت اجاره مشخص باشد و قبل از سر آمدن، آن زن بمیرد اجاره مال ورثه است حال اگر یک سوم، نصف یا مقداری از مدت قرارداد گذشته باشد به همان مقدار به ورثه از مبلغ قرارداد پرداخت می گردد. ان شاء اللَّه. (136)
فقها در اینکه قرارداد اجاره با مرگ مؤجر یا مستأجر باطل می گردد یا نه اختلاف دارند؛ مشهور فقهای متأخر به عدم بطلان قائلند و اجاره را صحیح می دانند. مشهور قدما بر این باورند که اجاره باطل می گردد و به حدیث فوق - که آن را موثّق می دانند - استناد کرده اند و می گویند: تعبیر امام در حدیث که می فرماید: اجاره از آن ورثه است یعنی قرارداد تا زمان مرگ صحیح و پس از آن باطل است.
اینها فقره ما بعد را قرینه نظر خود دانسته اند و می گویند مدت زمانی را که خود میّت زنده بود، از کل مدت قرارداد کسر شود و مبلغ این مدت به ورثه پرداخت گردد، لیکن در مجمع البرهان، ادعای تصریح به صحت اجاره تا پایان مدت قرارداد شده است و ظاهراً به تعبیر اجاره از آن ورثه است استناد کرده است که اجاره صحیح است و امّا آنچه پس از آن آمده استحقاق ورثه را تا آن زمان می رساند و باقی مبلغ مشروط به گذر ایام و سرآمد سال و مدت قرارداد است.(137)

وقف

از جمله سؤالاتی که از حضرت می شود سؤالی است درباره وقف به مضمون زیر: علی بن مهزیار می گوید: به امام علی هادی - علیه السلام - نوشتم که: زمینی را برای فرزندانم در راه حج و امور خیریه وقف کردم و در نظر گرفتم که شما پس از من و من پس از شما در آن حقی داشته باشم. سپس تصمیم دیگری گرفتم و زمین را از مجرای قبلی خارج کردم.
حضرت پاسخ داد: انت فی حلّ و موسع لک؛ (138) اشکالی ندارد و تصمیم تو نافذ است و آزادی عمل داری.
شیخ حر عاملی پس از نقل روایت فوق استظهار می کند که این تغییر نظر و تصمیم علی بن مهزیار قبل از قبض بوده است وگرنه وقف پس از حصول شرایط، قطعی و لازم الاجراست و نمی توان از آن عدول کرد. یا اینکه وقف را در اینجا به معنی وصیت در نظر بگیریم زیرا در خود روایت بعداً علی بن مهزیار می گوید: پس از من (139) در آن صورت مشکلی پیش نمی آید و موصی می تواند بعدها وصیت خود را عوض کند.

اطعمه

یکی از مسائل مربوط به باب اطعمه حکم خوردن گوشت گاومیش است. ایوب بن نوح به امام هادی - علیه السلام - عرض کرد: مردم عراق می گویند: گاومیش از مسخ شدگان است، لذا خوردنش جایز نیست. لیکن حضرت ادعای آنان را ردّ کرده فرمود:
او ما سمعت قول اللَّه عزوجل: و من الابل اثنین و من البقر اثنین. (140)
آیا کلام خداوند را نشنیده ای که می فرماید: (درباره حیوانات حلال گوشت) و از جنس شتر، نر و ماده آن را و از جنس گاو، نر و ماده آن را.
و بدین گونه امام هادی - علیه السلام - شبهه عراقیان را دفع کرد و ثابت نمود که گاومیش نوعی گاو است نه حیوانی مسخ شده.