فهرست کتاب


زندگانی امام علی الهادی علیه السلام

باقر شریف قرشی‏

حدیث

احادیث منقول از پیامبر اکرم و امامان اهل بیت تنها در زمینه احکام شرعی و دینی نیست بلکه شامل تمامی جنبه های فکری و اجتماعی می گردد و به وجود آورنده بنیادهای اخلاق و معاشرت و برنامه های زندگی است. امام هادی روایات متعددی را از پیامبر اکرم و اجداد گرامی خود نقل کرده است و میراث عظیم فکری آنان را برای ما به یادگار گذاشته است که اختصاراً برخی را مرور می کنیم:

احادیث پیامبر اکرم (ص) به روایت امام هادی (ع)

امام هادی احادیثی چند را به نقل از اجداد خود از پیامبر روایت می کند از جمله این احادیث عبارتند از:
1 - مسعودی می گوید: محمّد بن فرج در محله معروف به سرای غسان واقع در شهر گرگان برایم نقل کرد: ابودعامه به من گفت: به عیادت امام هادی - که بیمار بود و بر اثر بیماری در آن سال وفات کرد - رفتم، همینکه خواستم از حضور حضرت مرخص شوم ایشان فرمودند: ای ابودعامه حقّت بر ما واجب گشت. دوست داری برایت حدیثی بگویم که خشنود شوی؟
گفتم: یابن رسول اللَّه چقدر به احادیث شما نیاز دارم!
حضرت فرمود: پدرم محمّد بن علی از پدرش علی بن موسی از پدرش موسی بن جعفر از پدرش جعفر بن محمّد صادق از پدرش محمّد باقر از پدرش امام سجاد از پدرش سیدالشهدا از پدر بزرگوارش امیرالمؤمنین برایم نقل کرد که فرمود: پیامبر اکرم به من گفت: یا علی بنویس.
گفتم: یابن رسول اللَّه چه بنویسم؟
فرمود: بنویس: بسم اللَّه الرحمن الرحیم ایمان آنست که با دل آدمی عجین گردد و کردار و اعمال، مصدق آن باشد. امّا اسلام آنست که بر زبان جاری می شود و شرعیّت ازدواج حاصل می گردد....
ابودعامه می گوید: گفتم: یابن رسول اللَّه به خدا نمی دانم کدامیک بهتر است: متن حدیث یا سند آن؟
امام هادی فرمود: این (حدیث را) صحیفه ای است به املای پیامبر و خط علی بن ابی طالب که نسل به نسل از پدرانمان به میراث برده ایم...(71)
این حدیث شریف به تفاوت میان ایمان و اسلام پرداخته است و فرق آنها را چنین بیان می کند: ایمان آن حالت نفسانی است که ضمیر و قلب انسان را فرا می گیرد و با موجودیت آدمی می آمیزد و نتیجه طبیعی و بیان آن به وسیله اعمال صالحی است که از انسان های مؤمن به خداوند سر می زند و به منصه ظهور می رسد. امّا اسلام با ادای شهادتین به زبان حاصل می گردد و خون، مال و ناموس گوینده آن محترم می شود و دیگر آثار وضعی مترتب بر ادای شهادتین بر آن بار می گردد و حلیّت زناشوئی از آثار آن است.
2 - حسن بن علی از امام هادی به نقل از پدران بزرگوارش نقل می کند که امیرالمؤمنین فرمود: شنیدم پیامبر اکرم می گفت:
در روز حشر منادی فریاد می زند: یا رسول اللَّه! خداوند پاداش اولیا و پیروان تو و اهل بیت بزرگوارت را که برای خاندانت محنت ها کشیدند و با دشمنانت سر ستیز داشتند به تو واگذار نموده است هر طور می خواهی آنان را جزا و پاداش بده و من خواهم گفت: پروردگارا آنان را در بهشت جای ده و این همان مقام محمودی است که خداوند به من وعده داده است....(72)
اهل بیت - علیهم السلام - پرچم اسلام را با سرافرازی به اهتزاز درآوردند و با ستمگران و کجروان به نبرد برخاستند و در تمام حالات مدافع کرامت و حقوق انسانی بودند و هرگز از حقگویی لب فرو نبستند. دشمنان جنایتکار آنان نیز از پای ننشستند و اجساد پاک این خاندان مطهر را آماج ضربات شمشیر و نیزه ساختند و در به شهادت رساندن آنان بر یکدیگر سبقت جستند. خداوند پاداش این خاندان و دوستداران آنان را بهشت قرار داد تا در آن هر گونه بخواهند تصرف کنند. امید آنکه خدای متعال ما را نیز از زمره محبّان خاندان نبوت قرار دهد.
3 - امام هادی - علیه السلام - به سند خود از اجداد و پدران گرامی خویش نقل می کند که پیامبر اکرم - صلی اللَّه علیه و آله - فرمود:
خداوند را به سبب نعمت هایی که به شما ارزانی داشته است دوست بدارید، مرا نیز بخاطر دوستی خداوند دوست بدارید و اهل بیت مرا هم دوست داشته باشید....(73)
پیامبر بزرگوار دستور می دهد خداوند را دوست بداریم زیرا او سرچشمه هر نیکی و بخشش است و هستی انسان از اوست همچنانکه دستور می دهد تا حضرتش و اهل بیت گرامیش را دوست داشته باشیم زیرا در حقیقت دوستی آنان دوستی خدا را به دنبال دارد.
4 - امام هادی - علیه السلام - به سند خود از پدران خویش نقل می کند که پیامبر اکرم - صلی اللَّه علیه و آله - فرمود:
روز قیامت من شفاعت چند گروه را به گردن می گیرم: الف - دوستداران و متمسکان به اهل بیت من. ب - مدافعان از اهل بیتم در برابر دشمنی ها. ج - هر کسی حوایج اهل بیت مرا برآورده سازد. ه - هر کس مشکلات آنان را بر طرف کند....(74)
پیامبر بزرگ اسلام بر لزوم دوستی اهل بیت عصمت و طهارت تأکید می ورزید و مهر به آنان را بر هر مسلمانی واجب می دانست زیرا پیروی از آنان امت اسلامی را از هر گونه اختلاف، دوگانگی، تفرقه و انحراف باز می دارد. و ضمانتی است برای سلامت دین و دنیای مسلمانان در تمام ادوار تاریخ.
5 - امام هادی - علیه السلام - به سند خود از پدران گرامی خویش نقل می کند که پیامبر اکرم - صلی اللَّه علیه و آله - فرمود:
خداوند متعال می گوید: ای آدمیزاد! با من به انصاف رفتار نمی کنی، من با نعمت هایم به تو محبت می کنم و تو با ناسپاسی و گنهکاری با من کینه توزی می کنی، نیکویی و خیر من به سوی تو سرازیر است و شرّ و بدی تو به طرف من بالا می آید. فرشته ای بزرگوار در هر شب و روز همچنان اعمال قبیح تو را ثبت کرده برایم می آورد، ای آدمیزاد! اگر اوصاف خودت را از دیگری می شنیدی و نمی دانستی که این اوصاف متعلق به کیست بسرعت کینه شخص موصوف را در دل می گرفتی....(75)
این حدیث شریف انسان را به نیکوکاری و دوری از اعمال مبغوض نزد خداوند دعوت می کند و تفسیر آیه شریفه الیه یصعد الکلم الطیب و العمل الصالح (76) می باشد. خداوند متعال بندگان را طبق اعمالی که در دنیا انجام داده اند پاداش می دهد.
6 - امام هادی - علیه السلام - به سند خود از پدران گرامی خویش نقل می کند که پیامبر اکرم - صلی اللَّه علیه و آله - فرمود:
دخترم فاطمه نامیده شده است زیرا خداوند تبارک و تعالی او و دوستدارانش را از جهنم دور کرده است و میان آنان و دوزخ فاصله انداخته است....(77)
اخبار متواتری از پیامبر اکرم در فضیلت بانوی زنان دو عالم و پاره تن رسول اللَّه فاطمه زهرا - سلام اللَّه علیها - به دست ما رسیده است، از جمله این احادیث، حدیث شریف فوق است که با صراحت اعلام می دارد: خداوند فاطمه زهرا و دوستداران او را از آتش دوزخ بر کنار داشته است.
7 - امام هادی - علیه السلام - به سند خود از پدران خویش از جدّ بزرگوارش امام محمّد باقر، از جابر بن عبداللَّه انصاری نقل کرده است که می گفت:
در کنار پیامبر اکرم بودم، علی - علیه السلام - نیز در سمت دیگر حضرت قرار داشت که دیدیم عمر بن الخطاب در حالی که مردی را محکم گرفته بود نزد رسول اللَّه آمد، حضرت فرمود: این مرد چه کرده است؟ عمر گفت: یا رسول اللَّه! این مرد از شما نقل می کند که گفته اید: هر کس بگوید: لا اله الا اللَّه، محمّد رسول اللَّه وارد بهشت خواهد شد و این مطلب را اگر مردم بشنوند در انجام اعمال نیک و واجبات کوتاهی خواهند کرد آیا شما چنین گفته اید؟ پیامبر اکرم - صلی اللَّه علیه و آله - پاسخ داد: آری، بشرط اینکه به دوستی و امامت این شخص معترف و پایبند باشند و به امام علی امیرالمؤمنین اشاره کرد.(78)
شکی در این نیست که تمسک به ولایت امیرالمؤمنین و اعتراف به منزلت والا و مرتبه بلند امام موجب رهایی از آتش دوزخ است و اخبار بدین مطلب تصریح کرده اند.
8 - امام هادی - علیه السلام - به سند خود از پدران گرامیش نقل می کند که: امیرالمؤمنین از پیامبر اکرم این حدیث را نقل می کرد:
یا علی هنگامی که خداوند آدم را آفرید من و تو را از نور خویش خلق کرد و در صلب او قرار داد. این نور، نسل به نسل منتقل شد تا آنکه در صلب عبدالمطلب قرار گرفت، سپس نور من در صلب عبداللَّه و نور تو در صلب ابوطالب مستقر گشت، نبوت جز برای من و وصایت جز برای تو روا نیست و هر کس وصایت تو را منکر گردد نبوت مرا انکار کرده است و هر کس نبوت مرا منکر شود خداوند او را به رو در آتش دوزخ خواهد افکند....(79)
خداوند متعال پیامبر عظیم الشأن محمّد و جانشین او، علی را از یک نور آفرید و آنان پرتوافکن زندگی فکری و اجتماعی گشتند و زمین را از پلیدی های بت پرستی و خرافات جاهلی پاک کردند و مردم را از قیود بندگی رهایی بخشیدند. این دو بزرگوار یک نور و یک روح هستند در دو کالبد، و هر کس ولایت و وصایت علی را انکار کند در حقیقت نبوت پیامبر اکرم را منکر شده است و در آخرت نصیبی نداشته از زمره زیانکاران خواهد بود.
9 - امام هادی - علیه السلام - به سند خود از پدران خویش نقل می کند که پیامبر اکرم - صلی اللَّه علیه و آله - به امیرالمؤمنین گفت:
یا علی محبک محبی، و مبغضک مبغضی؛ (80) ای علی دوستدار تو دوستدار من است و دشمن تو دشمن من است....
اخبار متعددی داریم که تصریح می کند: هر کس امام امیرالمؤمنین را دوست داشته باشد پیامبر را دوست داشته است و هر کس بغض امام را در دل داشته باشد به رسول اللَّه بغض ورزیده است. عمده این اخبار از پیامبر اکرم روایت شده است زیرا علی در حقیقت با پیامبر از یک نور است و در مدینه علم حضرت محسوب می گردد و پدر سبطین پیامبر؛ امام حسن و امام حسین و مدافع حضرت در تمام مواقف دشوار و تنگناها بود.
10 - امام علی هادی - علیه السلام - به سند خود از پدران خویش از جد خود امیرالمؤمنین نقل می کند که حضرت رسول اللَّه می فرمود: هر کس که خشنود می گردد که خداوند را در روز حشر با ایمنی کامل ملاقات کند و از هراس بزرگ روز واپسین نباشد، باید تو را یا علی و فرزندانت، حسن، حسین، علی بن الحسین، محمّد بن علی، جعفر بن محمّد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمّد بن علی، علی بن محمّد، حسن بن علی و مهدی، خاتم آنان را دوست بدارد.
یا علی! در آخرالزمان قومی پدیدار خواهند شد که تو و فرزندانت را دوست خواهند داشت و شما را بر پدران، مادران، خواهران و خویشان خود مقدم خواهند داشت. یا علی! مردمان آن زمان، این قوم دوستدار شما را دشمن خواهند داشت در صورتی که اگر دوستشان داشته باشند برایشان بهتر خواهد بود بهترین درودهای خداوند بر این قوم باد، اینان روز قیامت زیر پرچم حمد خواهند بود و به پاداش اعمال دنیایشان گناهان آنان بخشوده خواهند شد و به درجات بالا خواهند رسید....(81)
این روایت به روشنی منزلت رفیع دوستداران امیرالمؤمنین را نزد خداوند نشان می دهد و نتیجه این دوستی را ایمن در روز هراس بزرگ بیان می دارد. خداوند در آن روز موالیان ائمه را به بهترین وجه پاداش نیک می دهد و به درجه اولیای خود می رساند.
این روایت همچنین به صراحت امامت ائمه اثنی عشر را بر امت، پس از پیامبر بیان می کند و آنان را مشعلداران هدایت و راهنمایان مردم به سوی نور معرفی می کند.
11 - امام هادی - علیه السلام - می فرماید: پیامبر اکرم - صلی اللَّه علیه و آله - گفت:
مردم دو گروهند: مردی که راحت کرد و مردی که راحت شد؛ امّا آنکه راحت شد مؤمن است که از رنج دنیا راحت گشت و به سوی رحمت خدا و پاداش کریمانه اش پرواز کرد. و امّا آنکه راحت کرد فاجر و بدکار است که با مرگ خود، مردم، درختان و چهار پایان را از شرّ خود راحت کرد و به سوی کردار خود و نتایج آن از این جهان رفت....(82)
این حدیث به ستایش از مؤمن و منزلت وی پرداخته است هنگامی که مؤمن از دنیا به سرای باقی می شتابد از رنج، اندوه و سختی آن راحت می شود و در پیشگاه خدایی کریم قرار می گیرد که پاداش او را دو برابر می دهد و بر حسنات و درجات وی می افزاید. این حدیث همچنین فاجر را تحقیر کرده و می گوید مرگ او آسایش مردم را از شرّ و دراز دستی ها در پی خواهد داشت حتّی مرگ فاجر را موجب راحتّی درخت و چهارپایان می داند زیرا او سرچشمه شرّ است برای آنان. و پس از مرگ، بدکار باید مکافات عملکرد دنیای خود را ببیند.
این احادیث بعضی از روایاتی بود که امام هادی از جد گرامی خویش رسول اکرم نقل کرده است که بخش عمده آن مربوط به فضیلت این خاندان معصوم و منزّه از هر گونه رجس و پلیدی می باشد.

روایاتی که امام هادی از امیرالمؤمنین (ع) نقل کرده است

حضرت هادی مجموعه ای از کلمات قصار و حکمت آمیز و مواعظ اخلاقی و آداب معاشرت را از حد خویش پیشاهنگ و حکمت و عدالت در زمین؛ امیرالمؤمنین روایت کرده است و ما در اینجا برخی از آنها را می آوریم:
1 - حضرت نقل می کند که امیرالمؤمنین فرمود:
ایاکم و المنی فانها من بضایع الفجرة؛ (83) از آرزوهای بی حاصل بپرهیزید که آن سرمایه بدکاران است.
اسلام با سرافرازی و افتخار به جنگ تمام عوامل انحطاط و عقب ماندگی جامعه از جمله تکیه بر آرزوهای بی حاصل و خیال پروری و ترک عمل را کنار زد زیرا یکی از عوامل کند شدن پیشرفت زندگی همین به خیالات دلبستن است که بسیاری از مفاسد را به دنبال دارد.
2 - حضرت هادی نقل می کند که حضرت امیرالمؤمنین می فرمود:
من أصبح و الآخرد همه استغنی غیر مال و استأنس بغیر أهل، و عزّ بغیر عشیرة.... (84)
هر که اندیشه و سعی خود را مصروف آخرت کند بی مال، دارا خواهد بود و بدون خانواده اش، الفت خواهد یافت و بدون نیاز به خاندان، عزیز و محترم خواهد گشت.
هر که مطمح نظرش آخرت باشد و برای آن بکوشد با تقوا و پرهیزگاری خود، به مرز توانگری حقیقی خواهد رسید و دیگر نیازی به ثروت مادی نخواهد داشت و احساس انس و همدمی خواهد کرد زیرا دل و جانش به حق متصل است. همچنانکه نزد مردم عزیز و محترم خواهد شد و این عزت ناشی از خاندان نبوده بلکه برخاسته از صلاح و تقوای اوست.
3 - حضرت هادی از جد گرامی خویش امیرالمؤمنین چنین روایت می کند:
العلم وراثة کریمة، و الآداب حلل حسان. و الفکرة مرآة صافیة، و الاعتبار منذر ناصح، و کفی بک ادباً لنفسک ترکک ما کرهته لغیرک....(85)
دانش، میراثی است گرانقدر و آداب، زیورهایی است نیکو و اندیشه، آیینه ای است صاف و روشن، اعتبار و پند گرفتن، هشدار دهنده ای است صادق، بهترین درس اخلاق و ادب برای تو آنست که آنچه را از دیگران نمی پسندی خود انجام ندهی....
این سخنان زرین نمونه هایی از گنجینه گرانبهای دانش امام است و آدمی را فرا می خواند تا به زیور علم و ادب آراسته گردد زیرا این دو صفت بهترین ارمغانی است که انسان می تواند در این جهان به دست آورد و توشه آخرت سازد. امام دقیقترین تعبیر را درباره اندیشه بکار برده است و آن را به آیینه ای صاف تشبیه کرده است که تمام نیکی ها و بدی ها در آن منعکس می گردد و انسان پاکرفتار تنها اندیشه ها و تصورات نیک را در آن می آفریند و آن را با پلیدی ها آلوده نمی کند.
امام امیرالمؤمنین عالی ترین معیار اخلاق عملی را چنین بیان می کند: هر حرکتی را از دیگران نپسندیدی آن را خودت هم انجام نده، این دستور در عین سادگی نتایج عملی حیرت انگیزی به دنبال دارد.
4 - امام هادی - علیه السلام - از امیرالمؤمنین چنین نقل می کند:
من دخله العجب هلک...؛ (86) خودپسندی مایه هلاکت آدمی است....
خودپسندی، انسان را به وادی هلاکت می کشاند و زیان های ویرانگری از جمله تجاوز به حقوق دیگران، چشم پوشی از زشتی های خود و بی توجهی به ارزش های انسانی را در بر دارد.
5 - حضرت امام هادی می فرمود امیرالمؤمنین می گوید:
من أیقن بالخلف جاد بالعطیة؛ (87) هر کس که به عوض و نتیجه، یقین داشته باشد از بخشش و عطا کمترین دریغی نخواهد داشت.
چقدر این بیان زیباست! و چه خوب رابطه بخشش و نتیجه آن را بیان می کند. آری هر که در راه خدا انفاق کند و یقین داشته باشد خداوند پاداش آن را در دنیا یا آخرت خواهد داد طبیعی است که با طبیب خاطر و به فراوانی به بخشش و عطا می پردازد.
6 - امام هادی - علیه السلام - نقل می کند که: مردی یهودی نزد امیرالمؤمنین - علیه السلام - آمد و از حضرت پرسید: آن چیست که خدا ندارد؟ و آن چیست که نزد خداوند موجود نیست؟ و آنچه را خدا نمی داند چیست؟!
حضرت امیر - علیه السلام - پاسخ داد: امّا آنچه را که خدا نمی داند فرزند است چون خداوند برای خود فرزندی نمی شناسد و این تکذیب ادعای شماست که می گویید: عزیز فرزند خداست! و امّا آنچه نزد خداوند وجود ندارد ستم است زیرا خداوند به بندگان، ظلم و ستم روا نمی دارد و امّا آنچه خدا ندارد شریک است که ساحت ربوبی از آن منزّه است.
یهودی از پاسخ حضرت مبهوت شد و شهادتین را بر زبان آورده مسلمان گشت سپس امام را مخاطب ساخته گفت: شهادت می دهم که تو حق هستی و از اهل حق و سخن به حق گفتی....(88)
امیرالمؤمنین باب مدینه علم پیامبر بود و همانطور که خود گفته بود اگر برایش کرسی قضاوتی نصب می گشت بر آن با یهود طبق تورات، با مسیحیان طبق انجیل و با اهل زبور طبق داوری می فرمود و فتوا می داد و قطعاً اگر خلافت پس از وفات پیامبر به حضرت واگذار می شد تمام اهل کتاب به اسلام می گرویدند و دیگر کسی بر دین سابق باقی نمی ماند.
7 - امام هادی - علیه السلام - از پدران خود نقل می کند که: پیرمردی از اهل عراق هنگام عزیمت امام امیرالمؤمنین برای جنگ صفین از ایشان پرسید:
به ما بگو آیا حرکت ما به سوی اهل شام طبق قضا و قدر الهی است؟
امیرالمؤمنین پاسخ داد: آری ای پیر به خدا قسم بر بلندی تپه ای نمی روید و بر دشتی فرود نمی آیید جز آنکه طبق قضا و قدر الهی است.
آن مرد معترضانه گفت: یا امیرالمؤمنین! بنابراین رنج و تلاش من بیهوده است....
حضرت که دید شنونده مفهوم حقیقی قضا و قدر را درک نکرده است پاسخ داد: تند نرو! شاید تو گمان کرده ای این قضایی حتمی و قدری است لایتغیر در صورتی که اگر چنین باشد پاداش و مکافات بی فایده خواهد بود و امر و نهی یکسان بشمار خواهد آمد و معنای وعده و وعید از بین خواهد رفت و نه می توان نیکوکار را ستود و نه بدکار را ملامت و سرزنش کرد. حتّی سرزنش نیکوکار منطقی تر از بدکار خواهد بود و بهتر خواهد بود که بدکار را به جای ملامت ستود، این اعتقاد بت پرستان، دشمنان خدا، قدریه و مجوس این امت است.
ای مرد! خداوند تکلیف به اختیار کرده است و نهی او هشدار است در برابر عمل کم پاداش زیاد می دهد، عصیان بندگان، با قدرت خداوند منافات ندارد و هیچ کس خدا را به اجبار نپرستیده است. حضرت جل و علا زمین و آسمان ها را به باطل نیافریده است و این گمان کفار است پس وای بر ایشان از آتش دوزخ...
پاسخ حضرت آن مرد را به وجد آورد و شادی عمیق خود را طی ابیاتی چنین بیان کرد:
انت الامام الذی نرجو بطاعته - یوم النجاة من الرحمن غفرانا...
تو امامی هستی که با اطاعتش از خداوند در روز قیامت انتظار بخشش و آمرزش داریم.
ابهامات و غوامض دین ما را آشکار کردی خداوند به تو جزای نیک عطا فرماید.
هیچ عذری نداری که کار زشت را فاسقانه و برای معصیت کاری انجام دهی و بعد بگویی خداوند مرا مجبور به انجام معاصی ساخته است که این پیروی از شیطان است.
خداوند نه زشتی و عصیان را برای بندگان خواسته است و نه انجام آنها را می پسندد و قتل اولیای خویش را به ناحق و ستمگرانه هرگز امضا نکرده است.
چگونه خداوند چنین معاصی را دوست می دارد در حالی که حکمت وی مغایر آنست و خود با صراحت اعلام کرده است.(89)
ما در بحث های آینده به تفصیل مسأله قضا و قدر را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
8 - حضرت هادی - علیه السلام - از امیرالمؤمنین نقل می کند که می فرمود:
کم من غافل ینسج ثوباً لیلبسه، و انما هو کفنه، و یبنی بیتاً لیسکنه، و انما هو موضع قبره.... (90)
چه بسیارند غافلانی که پیراهنی می بافند تا آنرا بپوشند لیکن کفن آنها خواهد بود و یا خانه ای می سازند تا در آن زندگی کنند، امّا آرامگاه ابدی آنان همین خانه خواهد بود....
این حدیث شریف آدمی را به هوشیاری و بیداری فرا خوانده از دنیاپرستی و پیروی هواهای نفسانی برحذر می دارد.