فهرست کتاب


مکتب مهر (اصول تربیت در نهج البلاغه)

مصطفی دلشاد تهرانی‏

پیامدهای ذلت

خواری و ذلت پذیری چه در فرد و چه در جامعه زمینه پذیرش همه تباهیهاست و هیچ چیز چون ذلت ویرانگر بنیان تربیت حقیقی نیست. در هر دوره ای از تاریخ بشر که مناسبات و روابط ذلت بار بر مردمی حاکم شده است، انواع تباهیها نیز ظهور کرده است. امیر مومنان علی (علیه السلام) چنین جامعه ای را این گونه معرفی کرده است:
و اعملوا رحمکم الله انکم فی زمان القائل فیه بالحق قلیل، و اللسان عن الصدق کلیل، و اللازم للحق ذلیل. اهله معتکفون علی العصیان، مصطلحون علی الادهان؛ فتاهم عارم، و شائبهم آثم، و عالمهم منافق، و قارؤهم مماذق. لا یعظم صغیرهم کبیرهم، و لا یعول عنیهم فقیرهم.
بدانید خدایتان بیامرزد! شما در زمانی به سر می برید که گوینده حق اندک است در آن، و زبان در گفتن راست ناتوان. آنان که با حقند خوارند و مردم به نافرمانی - خدا- گرفتار، و سازش با یکدیگر را پذیرفتار. جوانشان بدخو و پیرشان گنهکار. عالمشان دو رو، و قاری شان سود خودجو. نه خردشان سالمند را حرمت نهد، و نه توانگرشان مستمند را کمک دهد.
وقتی حریمهای عزت آدمیان می شکند، رنگ و بویی از انسانیت، سلامت، صداقت و صراحت باقی نمی ماند و انحطاط اخلاقی چون خوره ای فرد و جامعه را به نابودی می کشاند. تربیت انسانهای والا جز به عزت ممکن نیست و اخلاقیات جز در زمین ارجمندی آدمی شکوفا نمی شود. انسانی که زبان به ناراستی می گشاید و به تباهی تن می سپارد از ذلت نفسش است.
الکاذب مهان ذلیل.
درغگو (دارای شخصیتی) پست و خوار است.
نفاق المرء من ذل یجده فی نفسه.
نفاق آدمی از ذلتی است که درون خود می یابد.
بنابراین خطرناکترین بیماریهای درونی و پلیدترین رفتار آدمی ریشه در زمین ذلت نفس دارد و جز با تربیتی مبتنی بر عزت سیر به سوی کمال مطلق میسر نمی شود.

...................) Anotates (.................
1) امام روح الله موسوی خمینی، صحیفه نور، مجموعه رهنمودهای امام خمینی، چاپ اول و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1361 - 1371 ش.ج 14، ص 224 (بخشی از پیام امام خمینی به مناسبت برگزاری کنگره هزاره نهج البلاغه، 27 اردیبهشت 1360).
2) أبو منصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل الثعالبی، یتیمه الدهر فی محاسن اهل العصر، شرح و تحقیق مفید محمد قمیحه و، الطبعه الثانیه، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1403 ق. ج 3، ص 155؛ جمال الدین احمد بی علی الحسینی المعروف بابن عنبه، عمده الطالب فی أنساب آل أبی طالب، اشرف علی مراجعته و مقابله الاصول لجنه احیاء التراث، دار مکتبه الحیاه، بیروت، ص 236.
3) ن.ک: أبوبکر احمد بن علی الخطیب الغدادی، تاریخ بغداد او مدینه السلام، دار الکتب العلمیه، بیروت، ج 2، ص 246؛ ابوالفرج عبد الرحمن بن علی بن الجوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، دراسه و تحقیق محمد عبدالقادر عطا، مصطفی عبدالقادر عطا، راجعه و صححه نعیم زرزور، الطبعه الاولی، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1412 ق. ج 15، ص 115؛ ابوالفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقی، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، الطبعه الاولی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج 12، ص 4؛ محمد باقر الخوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، الطبعه الاولی، الدارالاسلامیه، بیروت، 1411 ق. ج 6، ص 178 کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی نقله الی العربیه عبد الحلیم النجار، الطبعه الثانیه، افست دارالکتاب الاسلامی، قم، ج 2، ص 62.
4) ابواسحاق ابراهیم بن هلال حرانی از ادیبان و کاتبان برجسته قرن پنجم هجری بوده است. وی در نویسندگی و انشا مقامی بلند داشت و او را در شمار ابن عمید آورده اند. ابواسحاق بر آیین صابئین (پیروان حضرت یحیی) بود و بر آیین خود تعصب می ورزید. ر.ک: محمد بن اسحاق الندیم، الفهرست، طبع تجدد، تهران، 1393 ق. ص 149؛ یتیمه الدهر، ج 2، صص 187 - 368؛ شهاب الدین ابو عبدالله یاقوت الحموی، معجم الادباء دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج 2، صص 20 - 94؛ شمس الدین ابوالعباس احمد بن محمد بن خلکان، وفیات الاعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، دار الثقاقه، بیروت، ج 1، صص 52 - 54؛ عباس بن محمد رضا القمی، الکنی و الالقاب، المطبعه الحیدریه، النجف، 1376 ق. ج 2، صص 366 - 368؛ زکی مبارک، النثر الفنی فی القرآن الرابع، الطبعه الثانیه، مکتبه السعاده، القاهره، ج 2، صص 290 - 295.
5) ن.ک: أبوالحسن محمد بن الحسین الموسوی (الشریف الرضی) دیوان الشریف الرضی، الطبعه الاولی، وزاره الارشاد الاسلامی، 1406 ق. ج 1، صص 381 - 385.
6) الکنی و الالقاب، ج 2، ص 368.
7) یتیمه الدهر، ج 3، ص 155.
8) ن.ک: یتیمه الدهر، ج 3، 155؛ عمده الطالب، ص 237.
9) السید عبدالزاهرء الحسینی الخطیب، مصادر نهج البلاغه و أسانیده، الطبعه الثانیه، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1395 ق. ج 1، ص 87.
10) سید هبه الدین شهرستانی، در پیرامون نهج البلاغه، ترجمه سید عباس میرزاده اهری، چاپ سوم، بنیاد نهج البلاغه، 1359ش. ص 19.
11) ر.ک: ابوالحسن محمد بن الحسین الموسوی (الشریف الرضی)، خصائص امیر المومنین علی بن ابی طالب علیه السلام، منشورات الرضی، قم، 1363 ش. صص 1 - 4.
12) ابوالحسن محمد بن الحسین الموسوی (الشریف الرضی)، نهج البلاغه، ضبط نصه و ابتکر فهارسه العلمیه صبحی الصالح، الطبعه الاولی، بیروت، 1387 ق. مقدمه الشریف الرضی، صص 33 - 34.
13) ابوالحسن محمد بن الحسین الموسوی (الشریف الرضی)، نهج البلاغه، ضبط نصه و ابتکر فهارسه العلمیه صبحی الصالح، الطبعه الاولی، بیروت، 1387 ق. مقدمه الشریف الرضی، ص 35.
14) در نسخه ها و شروح مختلف نهج البلاغه این تعداد اندکی مختلف است و دلیل آن این است که برخی، یک خطبه و جز آن را دو بخش نموده و گاهی دو خطبه و غیر آن را تحت یک عنوان و شماره ذکر کرده اند. همچنین در بخش حکمتها شریف رضی پس از آوردن 260 حکمت فصلی از حکمتهایی گشوده است که غریب می نماید و نیازمند تفسیر است و در این فصل 9 حکمت را ذکر کرده است و سپس به ادامه بخش حکمتهایی پرداخته است که نیازمند تفسیر نیست و با شماره 261 به بعد و تعداد حکمتها کمتر معرفی شده است.
15) مقدمه نهج البلاغه، ص 36.
16) احمد بن ابی یعقوب بن جعفربن واضح الیعقوبی، مشاکله الناس لزمانهم، الطبعه الاولی، دار الکتاب الجدید، بیروت، ص 15.
17) أبوالحسن علی بن الحسین المسعودی، مروج الذهب و معادن الجواهر دار الاندلس، بیروت، ج 2، ص 419.
18) آخرین و گرانقدرترین تالیف در این باره، اثری است با عنوان نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه، تالیف شیخ محمد باقر محمودی، از عالمان سختکوش معاصر که تاکنون هشت مجلد آن به چاپ رسیده است و بالغ بر دوازده مجلد خواهد شد. در انگیزه و صورت این اقدام بزرگ ن.ک: محمد باقر المحمودی، نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه، الطبعه الاولی و موسسه الاعلمی للمطبوعات، موسسه التضامن الفکری بیروت، 1385 - 1397 ق. ج 1، مقدمه، صص 7 - 16.
19) مقدمه نهج البلاغه، ص 36.
20) محمد عبده، شرح نهج البلاغه، الطبعه الاولی، دار البلاغه، بیروت، 1409 ق.
21) مرتضی مطهری، سیری در نهج البلاغه، چاپ دوم، انتشارات عین الهی، 1358 ش. صص 4 - 5.
22) مصادر نهج البلاغه، ج 1، ص 43.
23) عزالدین عبدالحمید بن هبه الله ابن أبی الحدید المعتزلی، شرح نهج البلاغه، بتحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، الطبعه الاولی، دار احیاء الکتب العربیه، مصر، 1387 ق. ج 1، ص 24.
24) شمس الدین أبوالمظفر یوسف بن قزأوغلی (سبط ابن الجوزی)، تذکره الخواص، موسسه اهل بیت، بیروت، 1401 ق. ص 114.
25) مقدمه نهج البلاغه، صص 35 - 36.
26) مقدمه نهج البلاغه، ص 36.
27) سیری در نهج البلاغه، صص 26 - 30.
28) شرح ابن أبی الحدید، ج 10، صص 128 - 129.
29) این مجموعه شامل چهار بخش اصلی موانع و مقتضیات تربیت، مبانی تربیت، اصول تربیت و روشهای تربیت پیش از این با عنوان ماه مهرپرور نشر یافته است و اینک با توجه به نیاز جداگانه به هر یک از چهار بخش یاد شده، به طور مجزا تنظیم شده است.
30) مصطفی دلشاد تهرانی، سیری در تربیت اسلامی، چاپ سوم، موسسه نشر و تحقیقات ذکر، 1377 ش. ص 24.
31) نهج البلاغه، خطبه 87؛ در تمام کتاب از ترجمه های زیر استفاده شده است:
الف: ترجمه سید جعفر شهیدی، چاپ اول، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1368ش.
ب: ترجمه عبدالمحمد آیتی، چاپ اول، بنیاد نهج البلاغه، 1376 ش.
ج: ترجمه اسدالله مبشری، چاپ پنجم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1371ش.
د: ترجمه و شرح فشرده،محمد جعفر امامی و محمد رضا آشتیانی، زیر نظر ناصر مکارم شیرازی، چاپ اول، موسسه مطبوعاتی هدف، قم.
32) جمال الدین محمد خوانساری، شرح غررالحکم و دررالکلم، با مقدمه و تصحیح و تعلیق میرجمال الدین حسینی ارموی، چاپ سوم، انتشارات دانشگاه تهران، 1360 ش.ج 2، ص 123.
33) عبدالواحد التمیمی الامدی، غررالحکم و دررالکلم، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1407ق. ج 2، ص 376.
34) کمال الدین ابوسالم محمد بن طلحه النصیبی الشافعی، مطالب السوول فی مناقب آل الرسول، طبع حجری، طهران، 1287 ق. ص 49.
35) نهج البلاغه، حکمت 70.
36) نهج البلاغه، حکمت 108.
37) ابونعیم احمد بن عبدالله بن احمد الاصبهانی، حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء دار الفکر، بیروت، ج 1، صص 261، 263؛ جمال الدین محمد بن مکرم ابن منظور، لسان العرب، نسقه و علق علیه و وضع فهارسه علی شیری، الطبعه الاولی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1408 ق. ج 11، ص 271.
38) کتاب العین، ج 3، ص 1514.
39) أبوعبدالله احمد بن محمد بن حنبل الشیبانی، المسند، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج 4، ص 419. بدین صورت نیز وارد شده است: انما سمی القلب من تقلبه. الا و ان القلب مثل ریشه معلقه بشجره فی فضاء من الارض تفیوها الرایح ظهرا لبطن. حلیه الاولیاء، ج 1، ص 263؛ و نیز: مثل القلب کمثل ریشه فی أرض فلاه تقلبه الریاح ظهرا لبطن. ابوحامد محمد بن محمد محمد الغزالی، احیاء علوم الدین، صحح باشراف عبدالعزیز عزالدین السیروان، دار القلم، بیروت، ج 3، ص 47؛ همچنین: انما سمی القلب من تقلبه، انما مثل القلب مثل ریشه بالفلاه تعلقت فی أصل شجره یقلبها الریح ظهرا لبطن. جلال الدین عبدالرحمن بن أبی بکر السیوطی، الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر، الطبعه الاولی، دار الفکر، بیروت، 1401 ق. ج 1، ص 397.
40) جلال الدین محمد بلخی (مولوی)، مثنوی معنوی، به کوشش توفیق -ه. سبحانی، چاپ دوم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374 ش. دفتر سوم، ص 399.
41) کمال الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی، شرح نهج البلاغه، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1362 ش. ج 5، ص 395.
42) نهج البلاغه، حکمت 298.
43) نهج البلاغه، حکمت 90.
44) غرر الحکم، ج 1، ص 355.
45) نهج البلاغه، کلام 16.
46) نهج البلاغه، کلام 222.
47) ابوالقاسم الحسین بن محمد الراغب الاصفهانی، الفردات فی غریب القرآن، تحقیق و ضبط محمد سید کیلانی، دار المعرفه، بیروت، ص 404.
48) نهج البلاغه، کلام 222.
49) قطب الدین ابوالحسن محمد بن الحسین بیهقی کیدری، دیوان امام علی (علیه السلام)، تصحیح، ترجمه، مقدمه، اضافات و تعلیقات ابوالقاسم امامی، چاپ اول، انتشارات اسوه، 1373 ش. صص 336 - 337.
50) نهج البلاغه، حکمت 33.
51) نهج البلاغه، نامه 21.
52) نهج البلاغه، حکمت 140.
53) نهج البلاغه، نامه 53.
54) ن.ک: الوالحسن احمد بن یحیی البلاذری، أنساب الاشراف، حققه و قدم له سهیل زکار، ریاض زرکلی، الطبعه الاولی، دار الفکر، بیروت، 1417 ق.ج 2، ص 390؛ احمد بن أبی یعقوب بن جعفر بن واضح الیعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، بیروت، ج 2، ص 203.
55) نهج البلاغه، نامه 19.
56) نهج البلاغه، خطبه 120.
57) أبوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی الصدوق، المواعظ ترجمه عزیزالله عطاردی، انتشارات مرتضوی، ص 75؛ ابوعبدالله محمد بن سلامه القضاعی، دستور معالم الحکم و ماثور مکارم الشیم، قدم له السید عبدالزهراء الحسینی الخطیب، الطبعه الاولی، دار الکتاب العربی، بیروت، 1401 ق.ص 28.
58) غرر الحکم، ج 2، ص 20.
59) نهج البلاغه، کلام 127.
60) نهج البلاغه، حکمت 117.
61) شرح نهج البلاغه ابن میثم، ج 5، ص 304.
62) نهج البلاغه، حکمت 496.
63) نهج البلاغه، حکمت 181.
64) ر.ک: مرتضی مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، ج 2، کلام و عرفان، انتشارات صدرا، قم، ص 8.11
65) سعد الدین محمود بن عبدالکریم شبستری، گلشن راز، به اهتمام صابر کرمانی، انتشارات طهوری، 1361 ش.صص 61 - 62.
66) ن.ک: شرح نهج البلاغه ابن میثم، ج 5، ص 297.
67) نهج البلاغه، حکمت 109.
68) دیوان امام علی (علیه السلام)، صص 332 - 333.
69) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 254.
70) غرر الحکم، ج 2، صص 22 - 23.
71) شرح غرر الحکم، ج 5، ص 266.
72) شرح غرر الحکم، ج 3، ص 340.
73) غرر الحکم، ج 1، ص 74.
74) نهج البلاغه، خطبه 193.
75) گلشن راز، ص 62.
76) ن.ک: محمد معین، فرهنگ فارسی، چاپ چهارم، انتشارات امیر کبیر، 1360 ش. ج 1، صص 1056، 1142 (در معنای تدرج و تمکن.)
77) اذ مقتضی الحکمه و العنایه - ایصال کل ممکن لغایه
هادی بن مهدی السبزواری، شرح غرر الفرائد (شرح منظومه الحکمه)، مکتبه المصطفوی، قم، ص 123؛ و نیز ن.ک: صدرالدین محمد بن ابراهیم الشیرازی (صدر المتالهین)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه (الاسفار الاربعه) مکتبه المصطفوی، قم، 1378 ق. ج 9، ص 7.
78) نهج البلاغه، حکمت 147.
79) ن:ک: السید محمد حسین الطباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، دار الکتاب الاسلامی، قم، 1393ق. ج 11، ص 7.
80) أبوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی (الصدوق)، الامالی، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1400 ق، ص 362؛ محمد باقر المجلسی، بحار الانوار الجامعه لعلوم الائمه الطهار، الطبعه الثالثه، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1403 ق. ج 77، ص 383.
81) نهج البلاغه، نامه 53.
82) نهج البلاغه، خطبه 5.
83) گلشن راز، ص 27.
84) نهج البلاغه، کلام 234.
85) نهج البلاغه، حکمت 234.
86) گلشن راز، ص 13.
87) نهج البلاغه، نامه 31.
88) موریس دبس، مراحل تربیت، ترجمه علیمحمد کاردان، چاپ ششم، انتشارات دانشگاه تهران، 1356 ش. صص 9-8.
89) نهج البلاغه، حکمت 478.
90) ن.ک: حبیب الله الهاشمی الخوئی، منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه، الطبعه الثانیه، موسسه الوفاء بیروت، 1403 ق. ج 20، صص 91 - 93؛ محمد جواد مغنیه، فی ظلال نهج البلاغه، الطبعه الثالثه، دار العلم للملایین، بیروت، 1979 م. ج 4، صص 14 - 15.
91) نهج البلاغه، نامه 45.
92) ابوعبدالله محمد بن النعمان البغدادی الملقب بالمفید، الجمل و النصره لسید العتره فی حرب البصره، تحقیق السید علی میر شریفی، الطبعه الاولی، مکتب الاعلام الاسلامی، قم، 1413 ق. ص 95.
93) ابوعبدالله محمد بن النعمان البغدادی الملقب بالمفید، الجمل و النصره لسید العتره فی حرب البصره، تحقیق السید علی میر شریفی، الطبعه الاولی، مکتب الاعلام الاسلامی، قم، 1413 ق. ص 96.
94) نهج البلاغه، حکمت 15.
95) ابوجعفر محمد بن جریر الطبری، تاریخ الرسل و الملوک (تاریخ الطبری): تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، الطبعه الرابعه، دار المعارف، القاهره، 1979 م، ص 357.
96) نهج البلاغه، حکمت 15.
97) نهج البلاغه، حکمت 374.
98) علی اکبر دهخدا، لغتنامه دهخدا، چاپ اول، سازمان لغتنامه دهخدا، 1325 - 1325 ش. ذیل واژه های تسهیل و تیسیر.
99) قرآن، بقره 185.
100) قرآن، حج / 78.
101) نهج البلاغه، نامه 25.
102) أبوجعفر محمد بن یعقوب الکلینی، الکافی، صححه و علق علیه علی اکبر الغفاری، دار الکتب الاسلامیه، طهران، 1388 ق. ج 5، ص 494.
103) تاریخ بغداد، ج 7، ص 209.
104) نهج البلاغه، خطبه 106.
105) نهج البلاغه، خطبه 151 (در برخی نسخه ها سبل الطاعه آمده است).
106) نهج البلاغه، حکمت 78.
107) شرح غرر الحکم، ج 3، ص 437.
108) شرح غرر الحکم، ج 5، ص 145.
109) شرح غرر الحکم، ج 2 ص 370.
110) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 330.
111) شرح غرر الحکم، ج 1، ص 364.
112) شرح غرر الحکم، ج 1، ص 379.
113) شرح غرر الحکم، ج 1، ص 202.
114) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 513.
115) ر.ک: ابواسحاق ابراهیم بن محمد الکوفی المعروف بابن هلال الثقفی، الغارات حققه و علق علیه السید عبدالزهراء الحسینی الخطیب، الطبعه الاولی، دار الاضواء، بیروت، 1407 ق. صص 284-255.
116) نهج البلاغه، نامه 29.
117) أبوالفضل نصر بن مزاحم المنقری، وقعه صفین، تحقیق و شرح عبدالسلام محمد هارون، افست مکتبه المرعشی النجفی، قم، 1403 ق. ص 103؛ ابو حنیفه احمد بن داود الدینوری، الاخبار الطول، تحقیق عبدالمنعم عامر، الطبعه الاولی، دار احیاء الکتب العربیه، القاهره، 1960 م. ص 165؛ تذکره الخواص، ص 142.
118) نهج البلاغه، کلام 206.
119) نهج البلاغه، خطبه 239.
120) غرر الحکم، ج 2، ص 20.
121) غرر الحکم، ج 1،ص 372.
122) شرح غرر الحکم، ج 4،ص 551.

123) شرح غررالحکم، ج 2،ص 45.
124) نهج البلاغه، نامه 27.
125) نهج البلاغه، نامه 76.
126) نهج البلاغه، نامه 69.
127) الغارات، ص 127.

128) نهج البلاغه، حکمت 312.
129) ن.ک: شرح نهج البلاغه ابن میثم، ج 5،ص 344.

130) نهج البلاغه، حکمت 193.
131) نهج البلاغه، حکمت 279.
132) نهج البلاغه، نامه 69.
133) شرح غرر الحکم، ج 2،ص 60.
134) شرح غرر الحکم، ج 5،ص 443.
135) الکافی، ج 2،ص 128؛ بحار الانوار، ج 73،ص 50.
136) نهج البلاغه، کلام 81.
137) ن.ک: المفردات،ص 265.
138) ن.ک: شرح نهج البلاغه ابن میثم، ج 2،صص 225-226.
139) الکافی، ج 2،ص 11.
140) نهج البلاغه، حکمت 4.
141) عبد الرزاق گیلانی، شرح فارسی مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه، با مقدمه و تعلیقات و به تصحیح سید جلال الدین محدث ارموی، چاپ چهارم، نشر صدوق، 1373ش.ص 191.
142) غرر الحکم، ج 1،ص 264؛ حسین بن محمد تقی النوری الطبرسی، مستدرک الوسایل و مستنبط المسائل، الطبعه الثانیه، موسسه آل البیت لا حیاء التراث، بیروت، 1408 ق. ج 12،ص 47.
143) شرح غرر الحکم، ج 3،ص 418.
144) نهج البلاغه، حکمت 113.
145) شرح غرر الحکم، ج 2،ص 398.
146) غرر الحکم، ج 1،ص 29.
147) قرآن، حدید / 23.
148) نهج البلاغه، حکمت 439.
149) مثنوی معنوی، دفتر دل،صص 74-75.
150) ن.ک: اسماعیل بن احمد انقروی، شرح کبیر انقروی، ترجمه عصمت ستار زاده، چاپ اول، انتشارات زرین، 1374 ش. ج 2،ص 432؛ ولی محمد اکبر آبادی، شرح مثنوی، چاپ سنگی، کانپور، دفتر اول،ص 63.
151) غرر الحکم، ج 2،ص 216.
152) شرح غرر الحکم، ج 5،ص 300.
153) شرح غرر الحکم، ج 5،ص 440.
154) نهج البلاغه، حکمت 391.
155) غرر الحکم، ج 1،ص 292.
156) غرر الحکم، ج 2،ص 113.
157) ابو محمد الحسن بن علی بن الحسین بن شعبه الحرانی، تحف العقول عن آل الرسول، مکتبه بصیرتی، قم، 1394 ق.ص 157.
158) أبوالفتوح جمال الدین حسین بن علی رازی، تفسیر روض الجنان و روح الجنان، مکتبه المرعشی النجفی، قم، 1404 ق. ج 1،ص 43، عز الدین ابوالحسن علی بن محمد المعروف بابن الاثیر، اسد الغابه فی معرفه الصحابه، دار الفکر، بیروت، 1409 ق. ج 1،صص 425-426.
159) مثنوی معنوی، دفتر اول،صص 174-175.
160) غرر الحکم، ج 1،ص 321.
161) غرر الحکم، ج 1،ص 64.
162) نهج البلاغه حکمت 371.
163) شرح غرر الحکم، ج 1،ص 315.
164) غرر الحکم، ج 2،ص 226.
165) شمس الدین محمد حافظ شیرازی، دیوان اشعار، به اهتمام انجوی شیرازی، انتشارات محمد علی علمی، 1346 ش. ص 205.
166) شمس الدین محمد حافظ شیرازی، دیوان اشعار، به اهتمام انجوی شیرازی، انتشارات محمد علی علمی، 1346 ش. ص 116.
167) نهج البلاغه، حکمت 31.
168) شرح غرر الحکم، ج 5،ص 274.
169) شمس الدین محمد حافظ شیرازی، غزلهای حافظ، تدوین سلیم نیساری، چاپ دوم، انتشارات بین المللی الهدی، 1371 ش.ص 319.
170) شرح غرر الحکم، ص 138.
171) لسان العرب، ج 9، ص 326.
172) ر.ک: الاسفار الاربعه، ج 9،صص 121-125.
173) سیری در تربیت اسلامی، ص 183.
174) شرح غرر الحکم، ج 1، ص 70.
175) شرح غرر الحکم، ج 1، ص 110.

176) شرح غرر الحکم، ج 1، ص 173.
177) شرح غرر الحکم، ج 3،ص 420.
178) ن.ک: محمد باقر الملکی المیانجی، توحید الامامیه، الطبعه الاولی، موسسه الطباعه و النشر وزاره الثقافه و الارشاد اسلامی، 1415 ق.ص 21.
179) دیوان امام علی (علیه السلام)،صص 74-75.
180) نهج البلاغه، خطبه 1.
181) ر.ک الاسفار الاربعه، ج 9،صص 125-126.
182) نهج البلاغه، کلام 220.
183) شرح غررالحکم، ج 2، ص 137.
184) امام روح الله موسوی خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، چاپ اول موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1377 ش.ص 21.

185) شرح غرر الحکم، ج 6، ص 370.
186) نهج البلاغه، حکمت 424.
187) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 232.
188) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 409.

189) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 54.

190) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 184.
191) نهج البلاغه، حکمت 421.
192) ر.ک: مرتضی مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، چاپ بیستم، انتشارات صدرا، 1371ش.صص 38 - 39.
193) نهج البلاغه، حکمت 98.

194) نهج البلاغه، خطبه 239.
195) ر.ک: تعلیم و تربیت در اسلام، صص 272، 274.
196) شرح غرر الحکم، ج 1، ص 61.
197) مطالب السؤول، ص 49.
198) محمد رضا حکیمی، محمد حکیمی، علی حکیمی، الحیاه، ترجمه احمد آرام، چاپ اول، دفتر نشر فرهنگ اسلامی؛ 1371 - 1377 ش.ج 1، ص 78.
199) نهج البلاغه، حکمت 38.
200) نهج البلاغه، حکمت 54.
201) شرح غررالحکم، ج 1، ص 246.
202) شرح غررالحکم، ج 4، ص 372.
203) شرح غررالحکم، ج 3، 334.
204) شرح غررالحکم، ج 2، ص 28.
205) شرح غررالحکم، ج 3، ص 325.
206) شرح غررالحکم، ج 3، ص 329.
207) شرح غررالحکم، ج 3، ص 329.
208) شرح غررالحکم، ج 5، ص 145.
209) شرح غررالحکم، ج 2، ص 429.
210) شرح غررالحکم، ج 3، 333.
211) شرح غررالحکم،ج 3، ص 322.
212) شرح غررالحکم، ج 1، ص 128.
213) شرح غررالحکم، ج 5، ص 135.
214) شرح غررالحکم، ج 2، ص 472.
215) المفردات، ص 342؛ جارالله محمودبن عمر الزمخشری، اساس البلاغه، دار بیروت للطباعه و النشر، بیروت، 1404 ق.ص 403؛ لسان العرب، ج 9، ص 327.
216) تفسیر المیزان، ج 2، ص 274.
217) سیری در تربیت اسلامی، ص 184.
218) شرح غرر الحکم، ج 5، ص 397.
219) شرح غررالحکم، ص 135.
220) شرح غررالحکم، ج 4، ص 186.
221) شرح غررالحکم، ج 4، ص 140.
222) نهج البلاغه، نامه 31.
223) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 455.
224) شرح غررالحکم، ص 374.
225) نهج البلاغه، نامه 78.
226) شرح غرر الحکم، ج 3، ص 101.
227) نهج البلاغه، حکمت 211.
228) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 249.
229) نهج البلاغه، کلام 224.
230) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 178.
231) نهج البلاغه، حکمت 212.
232) نهج البلاغه، نامه 31.
233) تحف العقول، 149.
234) احمد بن محمد مهدی نراقی، مثنوی طاقدیس، به اهتمام حسن نراقی، چاپ دوم، انتشارات امیر کبیر، 1362 ش. ص 76.
235) نهج البلاغه، خطبه 86.
236) نهج البلاغه، حکمت 219.
237) مثنوی طاقدیس، صص 42 - 43.
238) شرح غرر الحکم، ج 6، ص 361.
239) نهج البلاغه، خطبه 109.
240) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 380.
241) ر. ک: عبدالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن، چاپ اول، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1363 - 1374ش. ج 4، صص 95 - 96.
242) ر.ک: محمد بن مرتضی المدعو ملا محسن الفیض الکاشانی، المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء، صححه علق علیه علی اکبر الغفاری، الطبعه الثانیه، دفتر انتشارات اسلامی، ج 8، ص 193.
243) حدیث نبوی: مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه، المنسوب الی الامام الصادق (علیه السلام) موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1400 ق. ص 114؛ بحار الانوار، ج 71، ص 326.
244) حدیث علوی: الکافی، ج 1، ص 28.
245) حدیث، ترجمه، ج 1، صص 346 - 347.
246) نهج البلاغه، حکمت 5، 365.
247) نهج البلاغه، حکمت 113.
248) مثنوی معنوی، دفتر دوم، ص 277.
249) مثنوی معنوی، دفتر دوم، ص 213.
250) یعنی نزدیک است که فقر به کفری کشد که نابود کننده است. این سخن اشاره است به حدیث مشهور نبوی کاد الفقر أن یکون کفرا. (نزدیک است کار فقر به کفر کشد) الکافی، ج 2، ص 307؛ ابو جعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی الصدیق، الخصال، صححه و علق علیه علی اکبر الغفاری، مکتبه الصدوق، طهران 1389 ق.ج 1، ص 12.
251) لوت طعام لذیذ است. فرهنگ معین، ج 3، ص 3642.
252) مثنوی معنوی، دفتر دوم، صص 214 - 215.
253) نهج البلاغه، نامه 31.
254) نهج البلاغه، خطبه 153.
255) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 415.
256) شرح غرر الحکم، ج 1، ص 15.
257) شرح غرر الحکم، ج 1، ص 31.
258) شرح غرر الحکم، ج 1، ص 127.
259) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 415.
260) شرح غرر الحکم،ج 4، ص 423.
261) تحف العقول، ص 59.
262) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 381.
263) نهج البلاغه، حکمت 333.
264) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 381.
265) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 49.
266) چهل حدیث، صص 164 - 165.
267) نهج البلاغه، خطبه 185.
268) أبوالجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی (الصدوق)، من لا یحضره الفقیه، صححه و علق علیه علی اکبر الغفاری، الطبعه الثانیه، منشورات جماعه المدرسین، قم، 1404ق، ج 4، ص 376.
269) عبدالله جوادی آملی، حکمت نظری و عملی در نهج البلاغه، دفتر انتشارات اسلامی، 1362 ش. ص 9.
270) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 252.
271) شرح غرر الحکم، ج 3، ص 316.
272) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 171.
273) نهج البلاغه، خطبه 103.
274) شرح غررالحکم، ج 3، ص 323.
275) شرح غرر الحکم، ج 5، ص 368.
276) قباب جمع قبه است، یعنی بارگاهی که برفراز آن گنبدی باشد؛ و سقف برجسته و مدور یا گنبد را قبه نامند. به کنایه آسمان ششم و فلک ششم را قبه ششم، و فلک را قبه علیا گفته اند. ر.ک: فرهنگ معین، ج 2، صص 2631، 2637.
قباب حق به معنای درگاه الهی و آسمان ربوبی آمده، چنانکه ملای روی آورده است:
در قباب حق شدند آن دم همه - در کدامین روضه رفتند آن رمه؟
مثنوی معنوی، دفتر سوم، ص 424.
277) ر.ک: مصطفی دلشاد تهرانی، سیره نبوی (منطق عملی)، دفتر اول، سیره فردی، چاپ دوم، چاپ سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376ش.صص 409 - 411.
278) چهل حدیث، ص 191 - 192.
279) الکافی، ج 1، ص 85.
280) چهل حدیث، ص 626.
281) الکافی، ج 1، ص 86.
282) نهج البلاغه، خطبه 1.
283) بهاء الدین محمد بن الحسین العاملی (البهائی)، الاربعین، چاپ سنگی، 1274 ق.ص 16.
284) نهج البلاغه، خطبه 85.
285) کیف (چگونگی) هیأتی است در محل، نه پذیرای نسبت است و نه قسمت؛ و چون باری تعالی را صفتی زاید بر ذات نیست، پس محلی هم برای عروض کیف ندارد.
تجزیه از اوصاف کم متصل است و کمیت بر حق تعالی روانیست.
تبعیض (بخشی را گرفتن و بخشی از هشتن) از عوارض کم منفصل است.
نهج البلاغه، ترجمه شهیدی، ص 468.
286) نهج البلاغه، خطبه 87.
287) نهج البلاغه، خطبه 103.
288) نهج البلاغه، حکمت 149.
289) نهج البلاغه، خطبه 185.
290) خنبیدن: جستن.
291) نهج البلاغه، خطبه 185.
292) نهج البلاغه، خطبه 88.
293) نهج البلاغه، خورشید بی غروب، ترجمه و تالیف عبدالمجید معادیخواه، چاپ اول نشر ذره، 1374ش. ص 91.
294) نهج البلاغه، نامه 31.
295) نهج البلاغه، نامه 31.
296) لغتنامه دهخدا، ذیل واژه تدبر.
297) الشریف علی بن محمد الجرجانی، التعریفات، الطبعه الثانیه، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1408 ق. ص 54.
298) سیری در تربیت اسلامی، ص 200.
299) مثنوی معنوی، دفتر دوم، ص 249.
300) شرح غرر الحکم، ج 3، ص 84.
301) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 484.
302) شرح غرر الحکم، ج 3، ص 404.
303) مثنوی معنوی، دفتر دوم، ص 264.
304) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 337.
305) ن.ک: أنساب الاشراف، ج 2، صص 323 - 375؛ الاخبار الطوال، صص 189 - 210؛ تاریخ الیعقوبی، ج 2، صص 188 - 193.
306) نهج البلاغه، کلام 122.
307) مطالب السؤول، ص 53.
308) نهج البلاغه، خطبه 176.
309) نهج البلاغه، حکمت 40.
310) نهج البلاغه، حکمت 40.
311) نهج البلاغه، حکمت 41.
312) ن.ک: وقعه صفین، صص 27 - 68؛ ابومحمد احمد بن اعثم بن الکوفی، الفتوح، دار الندوه الجدیده بیروت، ج 2، ص 374 - 411.
313) نهج البلاغه، کلام 43.
314) شرح غرر الحکم، ج 3، ص 305.
315) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 179.
316) نهج البلاغه، نامه 31.
317) نهج البلاغه، نامه 31.
318) نهج البلاغه، نامه 31.
319) نهج البلاغه، حکمت 53.
320) نهج البلاغه، خطبه 106.
321) شرح غرر الحکم، ج 5، ص 214.
322) شرح غرر الحکم، ص 316.
323) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 69.
324) شرح غرر الحکم، ج 1، ص 73.
325) تحف العقول، ص 60.
326) من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 388.
327) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 99.
328) لسان العرب، ج 12، ص 76.
329) عبدالله جوادی آملی، کرامت در قرآن، چاپ سوم، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1369 ش.صص 21 - 23؛ و نیز ک: لسان العرب، ج 12، صص 76 - 77.
330) قرآن، اسراء /70.
331) کرامت در قرآن، ص 18.
332) مثنوی معنوی، دفتر پنجم، ص 818.
333) نهج البلاغه، خطبه 1.
334) معجم مقاییس اللغه، ج 5، ص 172؛ لسان العرب، ج 12، ص 77.
335) شرح غرر الحکم، ج 4، ص 224.
336) امالی صدوق، ص 199.
337) کرامت در قرآن، صص 41 - 42.
338) نهج البلاغه، خطبه 167.
339) نهج البلاغه، نامه 31.
340) وقعه صفین، صص 531 - 532.
341) نهج البلاغه، حکمت 322.
342) نهج البلاغه، حکمت 37.
343) انبار شهری در ده فرسخی غرب بغداد و از شهرهای آباد عصر ساسانی بوده است. ایرانیان آن را فیروز شاپور می گفتند و به دست شاپور بن هرمز ذوالاکتاف بنیاد گذاشته شده بود. در وجه تسمیه آن به انبار از جمله مطالبی که گفته شده این است که پادشاهان ایران در آنجا برای لشکریان خود گندم و جو و کاه انبار و ذخیره می کردند. این شهر به سال 12 هجری به دست خالد بن ولید فتح شد. ر.ک: شهاب الدین أبوعبدالله یاقوت الحموی، معجم البلدان، دار بیروت للطباعه و النشر، بیروت، 1408 ق.ج 1، صص 257 - 258؛ محمد فرید بن مصطفی وجدی، دائره المعارف القرن العشرین، دار الفکر، بیروت، 1399 ق.ج 1، ص 632.
344) محمد اقبال لاهوری کلیات اشعار فارسی، با مقدمه احمد سروش، کتابخانه سنائی، تهران، 1343 ش.ص 310.
345) ر.ک: أبومحمد عبدالله بن مسلم بن قتیبه الدینوری، الامامه و السیاسه، مکتبه الحلبی، مصر، 1388 ق. ج 1، صص 154 - 159؛ الغارات، صص 199 - 212؛ ابوالجعفر محمد بن جریر بن رستم الطبری الامامی، المسترشد فی امامه علی بن ابی طالب علیه السلام، المطبعه الحیدریه، النجف، 1368ق. صص 95 - 104؛ رضی الدین ابوالقاسم علی بن موسی ابن طاووس، کشف المحجه لثمره المهجه تحقیق محمد الحسون، الطبعه الاولی، مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی، قم، 1412 ق.صص 173 - 189؛ نهج السعاده، ج 5، صص 194 - 256.
346) کشف المحجه، ص 178، نهج السعاده، ج 5، صص 213 - 214.
347) ابوعمرو خلیفه بن خیاط بن أبی هبیره اللیثی (خلیفه العصفری)، تاریخ خلیفه بن خیاط، راجعه و ضبطه و وثقه و وضع حواشیه و فهرسه مصطفی نجیب فواز، حکمت کشلی فواز، الطبعه الاولی، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1415ق.ص 293؛ ابوجعفر محمد بن عبدالله الاسکافی، المعیار و الموازنه، تحقیق محمد باقر المحمودی، بیروت، 1402 ق.ص 210؛ مسند احمد ابن حنبل، ج 1، صص 84، 119، 152، 331، ج 4، صص 281، 368، 370، 372، ج 5، صص 347، 358، 361، 366، 419؛ ابوعبدالله محمد بن یزید القزوینی المعروف بابن ماجه، سنن ابن ماجه، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1395 ق. ج 1، صص 43، 45؛ أبوعیسی محمد بن عیسی بن سوره الترمذی، سنن الترمذی، دار الکفر، بیروت، ج 5، ص 591.
348) مثنوی معنوی، دفتر ششم، ص 1019.
349) نهج البلاغه، خطبه 198.
350) نهج البلاغه، حکمت، 113.
351) شرح غرر الحکم، ج 5، ص 451.
352) نهج البلاغه، خطبه 193.
353) بیوسیدن: انتظار داشتن.
354) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 4.
355) الارشاد، ص 141؛بحار الانوار، ج 77، ص 419.
356) نهج البلاغه، حکمت 449.
357) شرح غرر الحکم، ج 5، ص 357.
358) شرح غرر الحکم، ج 5، ص 432.
359) نهج البلاغه، نامه 10.
360) شرح غرر الحکم، ج 2، ص 2.
361) شرح غرر الحکم، ج 5، ص 443.
362) المفردات، صص 332 - 333.
363) تفسیر المیزان، ج 17، ص 2.
364) المفردات، ص 333.
365) قرآن، منافقون / 8.
366) قرآن، فاطر / 10.
367) مطالب السوول، ص 55؛ بحار الانوار، ج 78، ص 10.
368) نهج البلاغه، نامه 53.