فهرست کتاب


مکتب مهر (اصول تربیت در نهج البلاغه)

مصطفی دلشاد تهرانی‏

جایگاه، اهمیت و ضرورت اصول در تربیت

شناخت اصول و قواعد و قوانین هر کاری و پایبندی بدان از مهمترین شرطهای توفیق در آن کار است، چنانکه امیر بیان، علی (علیه السلام) در توصیف مومن راستین با شناخت فرموده است:
یصف الحق و یعمل به، لا یدع للخیر غایه الا أمها، و لا مظنه الا قصدها(31)
حق را توصیف و به آن عمل نماید، و هر هدف خیری بیابد، به جانب آن شتابد، و به هر کار گمان خیری برد، بدان دست یازد.
بر آدمی واجب است که برنامه و عمل و اقدام خود را مقرون به شناخت اصول و حدود کند تا نیروهای خود را در امور بیهوده صرف ننماید و بتواند از نیروها به صورتی درست و مفید بهره گیرد. گام زدن در مسیر درست تربیت و سیر به سوی اهداف آن نیازمند شناخت اصول کار و استفاده درست و جامع از آن اصول است؛ به بیان امام علی (علیه السلام):
العلم یرشدک، و العمل یبلغ بک الغایه.(32)
علم تو را راهنمایی می کند، ولی عمل تو را به هدف می رساند.
توجه به اصول و مسائل اساسی در هر کاری چنان مهم و ضروری است که با نادیده گرفتن یا ضایع گذاردن آن، کار رو به تباهی و فروپاشی می رود و این حکمی کلی است، چنانکه امیر مومنان علی (علیه السلام) فرموده است:
یستدل علی ادبار الدول بأربع: تضییع الاصول، و التمسک بالفروع، و تقدیم الأراذل، و تأخیر الافاضل.(33)
عامل سقوط دولتها چهار چیز است: ضایع گذاردن اصول (مسائل اساسی)؛ چسبیدن به فروع (امور غیر مهم و تشریفات)؛ پیش انداختن اراذل (فرومایگان)؛ و کنار زدن افاضل (پرمایگان و آگاهان).
این حقیقت در امور تربیتی نیز صادق است و چنانچه اصول و قوانین و قواعد اساسی در امر تربیت ضایع گذارده شود، نه تنها تربیت سامان نمی یابد، که گرفتار انحطاط و سقوط می شود. از این رو توجه به اصول در امر تربیت و شناختن آنها و به کار گرفتنشان در عمل از مهمترین وجوه کار تربیت، بلکه از شاخصه های عقل عملی و به هنجار است، چنانکه در بیانات امام علی (علیه السلام) تصریح شده است:
من طلب العقل المتعارف، فلیعرف صوره الاصول و الفضول؛ فان کثیرا من الناس یطلبون الفضول، و یصنعون الأصول. فمن أحرز الأصل، اکتفی به عن الفضل.(34)
هر که جویای عقل عملی و به هنجار باشد، باید امور اصلی و غیر اصلی را از یکدیگر باز شناسد و تمیز دهد؛ زیرا که بسیاری از مردمان به جستجوی امور غیر اصلی و زاید بر می خیزند، و از به دست آوردن امور اصلی غافل می مانند. هر کس اصل را به دست آورد، از غیر اصل دست می کشد.
بنابراین، شناخت اصول تربیت و پایبندی بدآنها در عمل مهمترین نقش را در ساماندهی درست تربیت و سیر به سوی اهداف تربیت ایفا می کند.

مکتب مهر: اصول تربیت

اصل اعتدال

برنامه ها، سیاستها، رفتارها و عملکردهای تربیتی در صورتی راهبر به سوی اهداف فطری است که تابع اعتدال باشد و حد وسط و مرزهای اعتدال دور نگردد و به افراط و تفریط کشیده نشود. تربیت فطری، تربیتی معتدل است و جز بر اساس برنامه ای معتدل نمی توان راه تربیت حقیقی را هموار کرد و استعدادهای انسان را در جهت کمال مطلق شکوفا نمود. تربیت خردمندانه، تربیتی است مبتنی بر حفظ اعتدال در همه امور و پرهیز از افراط در همه شئون. اقتضای خردورزی اعتدال است و اقتضای نادانی افراط و تفریط، چنانکه امیرمومنان علی (علیه السلام) فرموده است:
لا تری الجاهل الا مفرطا أو مفرطا.(35)
نادان را نبینی جز که کاری را از اندازه فراتر کشاند، و یا بدانجا که باید نرساند.
البته اندازه شناختن و اندازه نگه داشتن در تربیت امری دشوار است و جز با خردمندی در تربیت نمی توان اندازه ها را دریافت و آنها را پاس داشت و به تربیتی فطری اهتمام گماشت.