فهرست کتاب


مکتب مهر (اصول تربیت در نهج البلاغه)

مصطفی دلشاد تهرانی‏

روش موضوعی

در این روش، موضوعی خاص مورد نظر قرار می گیرد و به نهج البلاغه عرضه می شود و کلیه مطالبی که مستقیم موضوع مورد نظر را تبیین می نماید، بررسی می شود و دسته بندی می گردد و جمعبندی آن مطالب ارائه می شود. بدین ترتیب می توان مباحث مختلف تربیتی، اعتقادی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... را مورد بررسی قرار داد. از مزیتهای این روش آن است که کمتر دچار پراکندگی موضوعی می شود و می توان به جمعبندی در موضوعی خاص دست یافت و جوانب مختلف یک موضوع را مورد بررسی قرار داد و تبیینی نسبتا کامل درباره یک موضوع انجام داد. با این روش می توان به نظریات و دیدگاههای امام علی (علیه السلام) - تجسم اسلام ناب و جامع - درباره موضوعی خاص پی برد و با روش و سیره آن حضرت در موضوعات مورد نظر آشنا شد. در این روش سخنان و مواضع امام (علیه السلام) - که از موارد گوناگون استخراج می شود - یکدیگر را معنا و تفسیر می کنند و جهت صحیح را در برداشت از نهج البلاغه نشان می دهند، زیرا نهج البلاغه مجموعه ای یکپارچه و پیکری واحد است که سراسر آن هماهنگ، و ابتدا و انتهای آن یکسان است؛ به بیان ابن ابی الحدید معتزلی:
اگر کسی با تامل و دقت در نهج البلاغه بیندیشد، همه آن را آبی زلال از یک سرچشمه، برخوردار از یک روح و جوهر، و دارای یک طرز و سبک می یابد، عینا مانند جسمی ساده و بسیط که هیچ جزء آن در ماهیت با دیگر اجزاء اختلافی ندارد؛ همانند قرآن کریم که اول آن چون وسط آن، و وسط آن مانند آخر آن است، و همه سوره ها و کل آیات آن در سرچشمه و روش و طریقه و فن و سیاق و بافت، مانند هم و یکسان و یکپارچه اند(28).
این ویژگی بی نظیر و شگفت نهج البلاغه، زمینه لازم را برای مراجعه موضوعی و مطرح کردن درد و مشکل، و گرفتن درمان و راه حل، آماده ساخته است.
البته در روش موضوعی از آثار انجام یافته به دو روش دیگر بی نیاز نیستیم و آنها به عنوان ابزارهای کمکی این روش را یاری می دهند.

دیباچه

ساختار بحث

مکتب مهر عنوانی است برای آشنایی با قواعد تربیت در نهج البلاغه که بخشی از مجموعه مطالب تربیتی نهج البلاغه(29) است. از آنجا که هر امری قواعد خود را می طلبد و هیچ کاری بدون آشنایی با قواعد آن کار به سامان نمی رسد، در مقوله تربیت نیز آشنایی با قواعد آن که نقش قوانین اجرایی را دارند، امری ضروری است. این قواعد و قوانین اجرایی چون اصولی بنیادی اند که هر برنامه و عمل و اقدام تربیتی باید تابع آن باشد، زیرا تربیت عبارت است از رفع موانع و ایجاد مقتضیات برای آنکه استعدادهای انسان در جهت کمال مطلق شکوفا شود(30)؛ و این امر جز با رعایت قوانین و قواعدش که از آن به اصول تربیت تعبیر می کنیم، میسر نمی شود؛ همانند کار باغبانی یا کشاورزی و جز این امور که بدون آشنایی با قواعد و قوانین و اصول هر یک، نمی توان توفیق چندانی در آن امر به دست آورد.
در مباحث حاضر، مجموعه ای از مهمترین اصول تربیت در نهج البلاغه مطرح شده است؛ و البته مجموعه ای دیدن این اصول و به کار گرفتن آنها به صورت یک مجموعه قوانین تربیتی، راهنمای برنامه ریزی و عمل و اقدام تربیتی است.